Georgian Roma

Georgian Roma, a set on Flickr.

While conducting a research for my documentary film Venera, (working title of the project at the development stage) I try to get closer to Roma people and establish a rapport with them.

Last week I went to the village Agtaklia, often called Gachiani and visited several families there.
Roma women and children are apt to posing in front of a camera, however they look very natural and vibrant on the pictures.

I am totally amateur at photography but after a brief “photo-session” in Gachiani I really got penchant for shooting them endlessly…

You can look through some of the portraits in my flickr albums.

And here you can get acquainted with Venera, the protagonist of the story.

you may also like my previous post  about vestiges of Romani  musical traditions in Georgia 

How the Israelites in Georgia Celebrate Hanukkah

Hanukkah or Chanukah is the Jewish Festival of Lights and dates back to two centuries before the beginning of Christianity.

The festival reminds Jews of a time over 2500 years ago when Antiochus, a Syrian king, tried to make the Jewish people worship Greek gods. A statue of Antiochus was erected in the Jewish temple and the Jews were ordered to bow down before him. The Ten Commandments forbid Jews to worship statues or idols and so they refused.

A small group of Jews called Maccabees rebelled, and after a three year war they recaptured Jerusalem from the Syrians. But the temple was all but destroyed.

The Jews had to clean and repair the Temple, and when they were finished they rededicated it to God. They did this by lighting the lamp (Menorah) – which was a symbol of God’s presence. Only one small jar of oil was found, enough for one day, but miraculously the lamp stayed alight for eight days.

The Hanukiah symbolises how God looked after the Jewish people at this difficult time. That’s why it is celebrated by lighting one candle on the Hanukiah (an eight-stemmed candelabrum) each day.

(info from BBC)

Hanukkah is celebrated in Tbilisi too. To behold  and shoot how Israelites celebrate this festival here, I went to Tbilisi Synagogue.  

Some pics from Prague

Eka Chitanava’s photostream on Flickr.

 

http://www.flickr.com/photos/68650125@N03/show/

შიდსი – ”დავიყვანოთ ნულამდე”

მოკრიალებული იატაკი, ჰალოგენური განათება, ტყავის მოხერხებული სავარძლები, მაგიდაზე ყვავილები და პრიალა ჟურნალები, კედელზე ტელევიზორი – ერთი შეხედვით, ყველაფერია იმისთვის, რომ პაციენტმა მისაღებში თავი მყუდროდ და კომფორტულად იგრძნოს.

ეს თბილისის ერთ-ერთი კერძო სტომატოლოგიური კლინიკის მისაღებია.  შესვლისთანავე,  სასიამოვნო გარეგნობის გოგონა ღიმილით მეგებება.

-”იცით, მე აივ ინფექცია მაქვს, კბილის ამოღება მინდა და მაინტერესებს, ექიმი თუ მომემსახურება”, – ვუხსნი გოგონას.

გოგონას გამომეტყველება ეცვლება და შეშფოთებული ამბობს, ”ერთი წუთით, ვიკითხავ” .  შემდეგ ექიმებს ურეკავს და ათი წუთის განმავლობაში კლინიკაში ჩოჩქოლია. ბოლოს კაბინეტიდან გამოდის თეთრხალათიანი ექიმი და მორიდებულად მიხსნის:

”- იცით, სპეციალური სითხეებია საჭირო და ახლა არ გვაქვს, ამიტომ იქნებ სხვაგან წახვიდეთ!”

იმის გასარკვევად, ემსახურებიან თუ არა სამედიცინო დაწესებულებებში აივ დადებით პირებს მათი სტატუსის გამხელის შემდეგ,  ”ლიბერალმა” მცირე ექსპერიმენტი ჩაატარა და თბილისის რამდენიმე ცენტრალურ სტომატოლოგიურ კლინიკაში მივიდა.

”მართალია, ჩვენთან სტერილიზაცია ხუთიანზეა,  მაგრამ ახლა ხელთათმანები არ გვაქვს”, ”დღეს ექიმი არაა, ხვალ მობრძანდით”, ”არ ვიცი, მაგის იმუნიტეტის პატრონს, იქნებ სტაციონარში წაიყვანოთ!”- ასე სამ სტომატოლოგიურ კლინიკაში გვიპასუხეს. თუმცა, იყვნენ ისეთებიც, სადაც კბილის ამოღებაზე უყოყმანოდ დაგვთანხმდნენ.

საქართველოს კანონი აივ ინფექცია / შიდსის შესახებ დღეს აივ ინფექციის მქონე ადამიანებს სამედიცინო დაწესებულებებში თავიანთი სტატუსის გამხელას არ ავალდებულებს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ექიმმა ყველა პაციენტი პოტენციური ინფექციის წყაროდ უნდა განიხილოს და სტერილიზაციისა და ჰიგიენის წესები მკაცრად დაიცვას.

კანონში ეს ცვლილება სამი წლის წინ სწორედ იმიტომ შეიტანეს, რომ აივ დადებით პირებს  ექიმთან ვიზიტისას პრობლემები ხშირად ექმნებოდათ, და სტიგმის გამო, მათ გამუდმებით ერთი კლინიკიდან მეორეში აგზავნიდნენ.

ამ ცვლილებას დიდი წინააღმდეგობა მოყვა, განსაკუთრებით, ექიმების მხრიდან.

”თუ მეცოდინება რომ აივ ინფიცირებულია, იმ ინსტრუმენტებს სულაც გადავყრი”, ”სხვა დროს შეიძლება ”ლაით” სტერილიზაციას ვაკეთებდე, აივ ინფიცირებულთან კი,  უფრო ფრთხილად ვიქნები” -  ზუსტად ამ სიტყვებით მიპირისპირდებოდა ზოგიერთი ექიმი”, – იხსენებს ახალი კანონის ერთ-ერთი თანაავტორი, აივ პოლიტიკისა და ადვოკატირების ექსპერტი მზია ტაბატაძე.

მიუხედავად იმისა, რომ სამედიცინო ინსტრუმენტების სტერილიზაციის შემთხვევაში, აივ დადებითი პირების მომსახურება უსაფრთხოა, “ლიბერალის” მიერ ჩატარებული ექსპერიმენტი აჩვენებს, რომ ექიმების მხრიდან მათ მიმართ სტიგმა არ შემცირებულა.

”დღეს, როცა მკურნალობის მეთოდები ბევრად გაუმჯობესდა და შიდსი აღარ ნიშნავს სიკვდილს, ერთ-ერთი ყველაზე დიდი პრობლემა სწორედ სტიგმა, შემდეგ  კი, საზოგადოების მხრიდან,  აივ დადებით პირთა ამ სტიგმით გამოწვეული დისკრიმინაციაა,”- ამბობს შიდსით დაავადებულთა დახმარების ფონდის ფსიქოლოგი გიორგი წოწკოლაური.

სტიგმა არაა აბსტრაქტული ცნება, რომელსაც პრობლემის სიმწვავის ხაზგასასმელად იყებენენ.  ესაა იარლიყი, რომელსაც ადამიანების გარკვეულ ჯგუფს ”აკრავენ”, ამით გამოკვეთენ მათ განსხვავებულობას და საზოგადოებას ორ ნაწილად ყოფენ:  ”ჩვენ” და ”ისინი”.  ამ დროს, საზოგადოების ”ჩვენ” ნაწილი ფიქრობს, რომ ”შიდსის პრობლემა” მას არასდროს შეაწუხებს.

”ეს კი თავის მხრივ, ”თვითსტიგმასაც” იწვევს,” – ამბობს საინფორმაციო სამედიცინო ფსიქოლოგიური ცენტრის ”თანადგომა” ექსპერტი, კახაბერ კეპულაძე და იქვე დასძენს: ” მაგალითად, ადამიანები ხშირად თვითგვემას იწყებენ, ჰგონიათ, რომ ისინი ”ცუდი ქცევის” გამო დაისაჯნენ და ამიტომ ცუდი მოპყრობის ღირსნიც კი არიან.”

სწორედ სტიგმის გამო ხდება, რომ აივ დადებითი პირები საკუთარი უფლებების დასაცავადაც იშვიათად იბრძვიან.

საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელი მირანდა თავაძე ამბობს, რომ თითზე ჩამოსათვლელია იმ შემთხვევების რაოდენობა, როცა აივ დადებითმა პირებმა სახალხო დამცველს სამსახურიდან მათი უკანონოდ დათხოვნის ან სხვა რომელიმე უფლების დარღვევის ჩივილით მიმართეს.

აივ დადებითი პირების უფლებებს დღეს სრულყოფილად ვერც კანონი იცავს. მაგალითად, არ არსებობს ოფიციალურად დამტკიცებული, სრული სია იმ პროფესიების ან საქმიანობისა, რომელთა შესრულებაზეც დამსაქმებელს შეუძლია აივ დადებით პირებს უარი უთხრას.

”კანონქვემდებარე აქტი, რომელიც ამ საქმინობების ჩამონათვალს მოიცავს, უკვე ორი წელია არსებობს, მაგრამ ხელმოწერილი არაა, და შესაბამისად არც ძალაში შესულა,”- ამბობს თავაძე.

2011 წლის 15 ნოემბრის მონაცემებით, საქართველოში სულ 3057 ინფიცირებულია. წელს აივ-ის 366 ახალი შემთხვევა გამოვლინდა,  2010  წელს – 455 , 2009 წელს კი – 385.

ადრე თუ ნარკოტიკების ინექციური მომხმარებლები მკვეთრად ჭარბობდნენ სხვა გზით დაავადებული პაციენტების რაოდენობას, ახლა პროპორცია შეიცვალა. 2011 წლისთვის ჰეტეროსექსუალური კონტაქტით დაინფიცირების მაჩვენებელი თითქმის 40 პროცენტი გახდა, ინექციური ნარკოტიკების გამოყენებით დაინფიცირების მაჩვენებელმა კი, 55-56 პროცენტამდე დაიწია.

ზოგადად, მსოფლიოში შიდსით სიკვდილიანობის ტენდენცია თანდათან მცირდება.  2011 წლისთვის  მთელ მსოფლიოში შიდსთან ასოცირებული დაავადებებით სიკვდილიანობამ 21 პროცენტით იკლო. 2005 წლის პიკის შემდეგ, ეს ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია. 21 პროცენტით შემცირდა აივ ინფიცირების ახალი შემთხვევების რაოდენობაც.

2010 წელს შიდსისგან მსოფლიოში 1.8 მილიონი ადამიანი დაიღუპა, რაც 2005 წელთან შედარებით, 2.2 მილიონით ნაკლებია. სპეციალისტები ამბობენ, რომ სიკვდილიანობის შემცირება პრევენციისა და მკურნალობის მეთოდების გაუმჯობესების დამსახურებაა.

”რამდენ ხანს ვიცოცხლებ? როდის მოვკვდები?” – ”პირველად სწორედ ამ კითხვებს გვისვამენ, როცა ჩვენთან მოდიან”- ამბობს  შიდსით დაავადებულთა დახმარების ფონდის ფსიქოლოგი გიორგი წოწკოლაური. ”ჩვენ კი ვეუბნებით, რომ შიდსი არ ნიშნავს სიკვდილს, ”- დასძენს იგი.

21-ე საუკუნეში აივ ინფექციასთან (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) ბრძოლა გაცილებით ეფექტური გახდა. ადრეულ სტადიაზე ინფექციის გამოვლენისას შეიძლება ორგანიზმის იმუნიტეტი ავამაღლოთ და სრულფასოვანი ცხოვრებითაც ვიცხოვროთ.

დღეს ყველაზე მეტად აივ ინფექციასთან ბრძოლას დაავადების გვიანდელ სტადიაზე გამოვლენა ართულებს.

ეპიდემიოლოგების თქმით, როცა დიაგნოზი გვიან ისმება და  დაავადება უკვე შიდსის სტადიაზეა, ორგანიზმის იმუნიტეტი უკიდურესად ქვეითდება.  ასეთ დროს ხშირად ვითარდება შიდსთან ასოცირებული  დაავადებები, მაგალითად, პნევმონია ანუ ფილტვების ანთება ან ტუბერკულოზი. დასუსტებულ ორგანიზმს დაავადებასთან ბრძოლა უჭირს და სიკვდილის მიზეზიც ეს არის ხოლმე.

”ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული შეხედეულება ”მე ეს არ დამემართება” ხელს უშლის დაავადების პრევენციას,”- ამბობს ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და  კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის ეპიდემიოლოგიური დეპარტამენტის ხელმძღვანელი ნინო ბადრიძე.

სწორედ ამიტომ, თუკი ადამიანი სარისკო ქცევის მქონედ ითვლება,  აივ-ზე ტესტი რეგულარულად უნდა ჩაიტაროს. ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და  კლინიკური იმუნოლოგიის ცენტრში გამოკვლევა უფასოა. თუმცა, პირადობის მოწმობის წარდგენაა საჭირო. პაციენტის ვინაობა კონფიდენციალური რჩება.

სარისკო ქცევა ძირითადად ნარკოტიკების არასტერილური, საზიარო შპრიცით ან სხვა საინექციო საშუალებების მოხმარებას და დაუცველ ჰეტეროსექსუალურ ან ჰომოსექსუალურ სქესობრივ კავშირს გულისხმობს.

დედიდან ნაყოფზე ვირუსის გადაცემის ალბათობა  პროფილაქტიკური მკურნალობის გარეშე 15- დან 30%-მდე მერყეობს. მკურნალობა კი ნაყოფის ან ახალშობილის ინფიცირების რისკს თითქმის ნულამდე ამცირებს.

”ვინც  პროფილაქტიკურ მკურნალობას გადიოდა, ყველას ჯანმრთელი შვილი გაუჩნდა”, – ამბობს ნინო ბადრიძე.

თუმცა, იმ ფაქტმა, რომ აივ ინფექციაზე უფასო ტესტის ჩასატარებლად პირადობის მოწმობის წარდგენაა საჭირო, სტიგმის გამო, ბევრი ადამიანი შეიძლება დააფრთხოს კიდეც . გამოდის, რომ დიაგნოზი კონფიდენციალურია, ანონიმური კი, – არა.

”მაშინ როცა ადამიანები ისედაც არ მოდიან ტესტის ჩასატარებლად, და შენ კიდევ ეუბნები, რომ ვინაობა უნდა გაამჟღავნონ, რა თქმა უნდა, ეს პროცესს კიდევ უფრო ართულებს,”- ამბობს საინფორმაციო სამედიცინო ფსიქოლოგიური ცენტრის ”თანადგომა” ექსპერტი კახაბერ კეპულაძე.

სწორედ ამიტომ, ფსიქოლოგიურ ცენტრ ”თანადგომაში” სარისკო ქცევის მქონე ადამიანებს ტესტებს უფასოდ და ანონიმურად უტარებენ.

კიდევ ერთი პრობლემა, რაც სტიგმასა და დაგვიანებულ დიაგნოსტიკასთან ერთად შიდსთან ბრძოლას აფერხებს, საზოგადოების ინფორმირებულობის დაბალი დონეა.

აშშ საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს დაფინანსებით, 2011 წელს თბილისში 1900-მდე  უფროსკლასელსა და სტუდენტთა შორის ჩატარდა კვლევა, რომლითაც გაირკვა, რომ ტერმინი  ”აივ ინფექცია” თითქმის მესამედს არ სმენია.

გამოკითხვის ავტორები რესპონდენტთა ცოდნას აივისა და მისი გადაცემის გზების შესახებ ხუთი სტანდარტული კითხვით ამოწმებდნენ:

• ერთი ერთგული პარტნიორის ყოლა და კონდომის გამოყენება დაგიცავთ თუ არა ინფექციისგან?
• ამცირებს თუ არა ინფიცირების რისკს კონდომის გამოყენება ყოველი სქესობრივი კავშირის დროს?
• აივ ინფიცირებული შეიძლება თუ არა ჯანმრთელად გამოიყურებოდეს?
•  არის თუ არა საშიში ინფიცირებულ ადამიანთან ერთად საკვების მიღება?
• გადადის თუ არა აივ ინფექცია კოღოს ნაკბენით?

”სავალალო შედეგები მივიღეთ!” – ამბობს აივ პოლიტიკისა და ადვოკატირების ექსპერტი მზია ტაბატაძე.

მისი თქმით, სწორად ყველა კითხვას სტუდენტების მხოლოდ 10-მა პროცენტმა უპასუხა, სკოლის მოსწავლეებში კი ეს მაჩვენებელი კიდევ უფრო დაბალი (6%) იყო.

ეს ნიშნავს, რომ ახალგაზრდების დიდმა ნაწილმა ისევ არ იცის, როგორ გადადის აივ ინფექცია.  გამოკითხულ მოსწავლეთა ნახევარი  ამბობს, რომ ინფიცირებულ კოლეგასთან არ იმუშავებდა.

ასევე, ახალგაზრდების თითქმის  მეოთხედი მიიჩნევს, რომ ინფიცირებული პირები იზოლირებული უნდა იყვნენ საზოგადოებისგან.

სწორედ ამიტომ, ინფორმირებულობის გაზრდა საქართველოში შიდსთან ბრძოლის ერთ-ერთი პრიორიტეტია.

” დავიყვანოთ ნულამდე”- ამ სლოგანით ხვდება წელს მსოფლიო შიდსის საერთაშორისო დღეს, რომელიც 1 დეკემბერს აღინიშნება.

”დავიყვანოთ ნულამდე ინფიცირების ახალი შემთხვევები,  ინფიცირებულთა სტიგმა და შიდსთან ასოცირებული სიკვდილიანობა” – საქართველოსთვის ” სამივე ნული” თანაბრად მნიშვნელოვანია.

ქრონიკული ტკივილი

“ტკივილის მოთმენა” – ეს ფრაზა დასავლეთში ექიმებმა დიდი ხანია დაივიწყეს. საქართველოში კი ამ ტერმინს ჯერ კიდევ აქტიურად იყენებენ

“პოლიციელივითაა. სწრაფად მიქრის დანიშნულების ადგილისკენ, კეტავს ქუჩებს, აფერხებს მოძრაობას, მანქანის საყვირის ხმები ისმის… ვხდებით, რომ სადღაც განგაშია,”- ასე აღწერს ფიზიკურ ტკივილს ერთ-ერთი ამერიკელი ექიმი, რომელიც წლებია ქრონიკული ტკივილის მქონე პაციენტებს მკურნალობს.

მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ტკივილი თავისთავად დადებითი მოვლენაა, სიგნალი იმის შესახებ, რომ ორგანიზმში რაღაც უჩვეულო ხდება და იგი შველას ითხოვს. ეს ინფორმაცია ნერვულ იმპულსებს ზურგის ტვინის გავლით თავის ტვინამდე მიაქვთ, სადაც იგი ტკივილის შეგრძნებად იქცევა.
მაგრამ რა ხდება მაშინ, როცა ეს პროცესი პერმანენტულია, ტკივილი მუდმივად – თვეობით, წლობით, ზოგჯერ კი მთელი ცხოვრება გრძელდება და ქრონიკულ ხასიათს იძენს.
ორასი წელია, მეცნიერები ქრონიკული ტკივილის წარმოშობისა და დამარცხების გზებს სწავლობენ. მუდმივად იცვლება ტკივილისადმი მიდგომაც. დღეს ქრონიკული ტკივილი აღარაა მხოლოდ სიმპტომი. მეცნიერების ნაწილი უკვე თანხმდება, რომ ეს ცალკე დაავადებაა, რომელიც მსოფლიოში მილიონობით ადამიანს აწუხებს.
მეცნიერები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ქრონიკული ტკივილის გაქრობა შეუძლებელია, თუმცა შეიძლება მისი მართვა ისე, რომ პაციენტისთვის ეს ტკივილი შეუმჩნეველი გახდეს.
ქრონიკულ ტკივილს სხვადასხვა მიზეზი აქვს – ბოლო სტადიის სიმსივნე, ართრიტი, დიაბეტური ნეიროპათია, ძვლების ანთება – ოსტეომიელიტი, ძვალ-კუნთოვანი სისტემის დაავადება – ფიბრომიალგია, ოსტეოქონდროზი და შაკიკიც კი.
მედიცინაში უკვე არსებობს ცალკე მიმართულება, რომელიც “ტკივილის მართვის” სახელითაა ცნობილი (Pаin Management).  საქართველოში ეს ტერმინი ათი წელია, რაც გაჩნდა. ქართველი ექიმების დიდმა ნაწილმა მხოლოდ თეორიულად იცის, როგორ გააყუჩოს ქრონიკული ტკივილი, სხვებს კი ამის შესახებ არც კი სმენიათ.
ტკივილი სუბიექტურია ცნებაა. საქართველოსგან განსხვავებით, სადაც ძირითადად ექიმები განსაზღვრავენ პაციენტის ტკივილის სიძლიერეს, დასავლეთში უკვე დიდი ხანია, თავად პაციენტები მონაწილეობენ საკუთარი ტკივილის მდგომარეობის შეფასებაში.
მეცნიერები ამტკიცებენ, რომ ტკივილი არ არის აბსტრაქტული და მისი გაზომვა შეიძლება. ამისთვის არსებობს ტკივილის შეფასების ათბალიანი შკალა. პაციენტს ეკითხებიან, თუ როგორ ტკივილს გრძნობს. თუ იგი ტკივილს 0-დან 3 ქულამდე აფასებს, ესე იგი ტკივილი მსუბუქია. 4-დან 6-მდე ქულა _ საშუალო და 7-დან 10-მდე ქულა კი ძლიერ ტკივილს ნიშნავს.
ტკივილის ინტენსივობის დადგენის შემდეგ მას საფეხურებრივად აყუჩებენ. სუსტი ტკივილისას ნიშნავენ არასტეროიდულ, ანუ ანთების საწინააღმდეგო წამლებს _ მაგალითად, ნიმესილს, კეტანოვს, პარაცეტამოლს. თუ ტკივილი საშუალო სიძლიერისაა, მსუბუქი ოპიოიდები, მაგალითად, კოდეინი ინიშნება. შემდეგ ეტაპზე კი ძლიერი ოპიოიდები, მაგალითად, მორფინი.
უკვე 200 წელია, ოპიოიდები ანუ ნარკოტიკული საშუალებები ძლიერი ქრონიკული ტკივილის გაყუჩების თითქმის უალტერნატივო საშუალებაა.
თუმცა, მთელ მსოფლიოში დღემდე არ არის დაძლეული ნარკოტიკების სამედიცინო მიზნით გამოყენების მიმართ შიში, რასაც მეცნიერებაში სპეციალური სახელი - ოპიოფობია ჰქვია.
საქართველოში ამ ტკივილგამაყუჩებელი წამლის დანიშნულებისამებრ გამოყენების პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას, რის გამოც ათასობით ადამიანი გამუდმებული ტკივილის შეგრძნებით ცხოვრობს.
ბევრმა დღემდე არ იცის, რომ მორფინი წამალია და სწორად გამოყენების შემთხვევაში, სრულიად უსაფრთხოც.
2010 წელს თბილისში, ქუთაისსა და ბათუმში ჩატარებულ გამოკითხვაში, ქრონიკული ტკივილის მქონე პციენტების თითქმის ნახევარი ამბობს, რომ ტკივილი მუდმივად ან პერიოდულად აწუხებს. ამასთან, 40 პროცენტის თქმით, მათთვის ოპიოიდებით ტკივილის მართვა არასდროს შეუთავაზებიათ. ამავე გამოკითხვის მიხედვით, ექიმთა 8 პროცენტი საერთოდ არ ნიშნავს მორფინს.
სპეციალისტები ამბობენ, რომ ოპიოიდებით მკურნალობისას მთავარი სწორი დოზირებისა და რეჟიმის შერჩევაა.
მაგალითად, სწრაფი მოქმედების მორფინი ყოველ ოთხ საათში ერთხელ უნდა დაინიშნოს. გახანგრძლივებული მოქმედებისა კი ყოველ 12 საათში ერთხელ.
გია 41 წლისაა. 20 წლის წინ მას ხერხემალი დაუზიანდა და მას შემდეგ გამუდმებით ტკივა მარცხენა ხელის მტევანი.
“წლების მანძილზე მუდმივი ტკივილი ემოციებს გიხშობს, თითქოს ცოცხალიც აღარ ხარ. ერთადერთი, ძილი თუ განიჭებს ცოტაოდენ შვებას,”- ამბობს გია, რომელიც დღეში ერთ აბ  ”ლირიკას”, ანუ პრეგაბალინს სვამს. ეს კრუნჩხვის საწინააღმდეგო და ნეიროპათიული ტკივილის სამკურნალო წამალი მას ცოტათი შველის.
“მახსოვს, დამინიშნეს მორფინი, დღეში ერთი ამპულა, მაგრამ ტკივილს არ შველოდა, მხოლოდ მაბრუებდა და მეძინებოდა”, _ იხსენებს გია.
ონკოპრევენციის ცენტრის პალიატიური მზრუნველობის განყოფილების გამგე, პროფესორი მიხეილ შავდია ამბობს, რომ გიას ისტორია “ტკივილის არასწორი მართვის კლასიკური მაგალითია”.  იმის გამო, რომ ექიმს შეეშინდა პაციენტი წამალდამოკიდებული არ გამხდარიყო, იმაზე ნაკლები დოზა დაუნიშნა, ვიდრე სჭირდება. “თითქმის სულ ასე ხდება”, -ამბობს იგი.
გარდა იმისა, რომ ტკივილი ძნელი ასატანია, მან შეიძლება პაციენტს ძლიერი ფსიქოლოგიური სტრესი მიაყენოს და სხვა ორგანოების დაზიანების მიზეზიც გახდეს.
“ამ დროს ჩვენს სხეულში იღუპებიან სიმსივნური უჯრედების “ბუნებრივი მკვლელი უჯრედები”, რომლებიც ორგანიზმში მეტასტაზების გავრცელებას ხელს უშლიან. ამიტომ, თუკი ტკივილი ხანგრძლივად უმართავია, ქვეითდება ორგანიზმის იმუნიტეტიც”, _ ამბობს შავდია.
დღეს საქართველოში საშუალო და ძლიერი ტკივილგამაყუჩებელი წამლების შეზღუდული სპექტრია, არ შემოდის სწრაფი მოქმედების ტაბლეტირებული მორფინი, რომელიც პაციენტმა ყოველ 4 საათში ერთხელ უნდა დალიოს. სწორი დოზის შერჩევის შემდეგ შესაძლებელია გადასვლა ხანგრძლივი მოქმედების ფორმებზე. ეს აბები უკვე 12 საათში ერთხელ ინიშნება.
ძლიერი ოპიოიდებიდან სახელმწიფო პროგრამით საქართველოში ამჟამად მხოლოდ მორფინი და ფენტანილის პლასტირები შემოდის. “პაციენტს არ აქვს არჩევანი. შეიძლება, ოპიოიდს ახასიათებდეს გვერდითი მოვლენები და პაციენტმა მისი სხვა ოპიოიდით ჩანაცვლება უნდა შეძლოს. ამის საშუალება კი ჩვენთან არაა”, _ ამბობს შავდია.
თუ საქართველოში ტაბლეტირებული მორფინის სახეობებიც კი შეზღუდულია, საზღვარგარეთ ექიმები უკვე იმაზე ზრუნავენ, რომ პაციენტს წამალი მაქსიმალურად კომფორტული ფორმით მიაწოდონ. მაგალითად, შეერთებულ შტატებში უკვე იყენებენ სპეციალურ კანქვეშა იმპლანტს. ესაა პატარა რეზერვუარი, რომელიც კანქვეშ მაგრდება. მასზე გარედან თითის დაჭერით ოპიოიდი რეზერვუარიდან ორგანიზმში გაიწოვება.
ასეთ სამედიცინო მოწყობილობას იყენებენ ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დაავადების, ოსტეოქონდროზის სამართავადაც. პაციენტს კანქვეშა იმპლანტი უდგას და როცა ტკივილს იგრძნობს დისტანციური მართვის პულტით ელექტრონების მიწოდებას არეგულირებს.
კიდევ ერთი მიზეზი, რომელიც ქართველ პაციენტებს ოპიოიდების მიმართ უარყოფითად განაწყობს, ისაა, რომ მათ ასაღებად პოლიციის შენობაში უნდა მივიდნენ.
თბილისში ექვსი აფთიაქია, რომელიც, უსაფრთხოების მიზნით, ოპიოიდებს პოლიციის შენობაში გასცემს.
“ეს პაციენტებს დისკომფორტს უქმნის”, – ამბობს ტკივილის პოლიტიკის საერთაშორისო პროგრამის მონაწილე ფატი ძოწენიძე.
იმისათვის, რომ კერძო აფთიაქში ოპიოიდები გაიყიდოს, აუცილებელია უსაფრთხოების განსაკუთრებული ზომები _ ხმოვანი სიგნალიზაცია, სეიფი, დაცვა. “კერძო აფთიაქებს ამის შესაძლებლობა არ აქვთ. ამიტომ აფთიაქის თანამშრომელი კვირაში ორჯერ პოლიციის შენობაში მიდის და წამლებს იქ გასცემს”, – ამბობს სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს ფარმაცევტული სამსახურის ნარკოტიკების ლეგალური ბრუნვის განყოფილების უფროსი ლალი დავითაია.
კიდევ ერთი დაბრკოლება ისიცაა, რომ ოპიოიდების გაცემისთვის კვირაში მხოლოდ ორი დღეა გამოყოფილი.
“წარმოიდგინეთ, თუ პაციენტის მდგომარეობა შეიცვალა, მაგალითად, წამლის გაცემის შემდეგ და ტკივილის გამო დოზის გაზრდა სჭირდება, მას მოუწევს რამდენიმე დღე მოთმენა, სანამ არ დადგება წამლის გაცემის მორიგი დღე”, -ამბობს ძოწენიძე.
“ტკივილის მოთმენა” – ამ ფრაზას დასავლეთში ექიმები უკვე დიდი ხანია აღარ იყენებენ. თანამედროვე მედიცინა დღეს, პირიქით, ცდილობს დაარწმუნოს ექიმები, რომ “ტკივილის მოთმენა” არაჰუმანურია და მისკენ მოწოდება პაციენტის უფლებებს არღვევს.
წამლის ხელმისაწვდომობისა და ექიმების განათლების გარდა, საქართველოს კანონმდებლობასაც აქვს ხარვეზები, რომელთა გამოსწორება აუცილებელია იმისთვის, რომ ქრონიკული ტკივილის მქონე პირთა მიმართ დამოკიდებულება უფრო ჰუმანური გახდეს.
მაგალითად, დღევანდელ კანონში ფსიქოტროპული მედიკამენტების შესახებ არსებობს ისეთი მოძველებული ტერმინები, როგორიცაა სომატო-ნარკომანი.
ეს სიტყვა ნიშნავს იმას, რომ ადამიანს წამალზე ფიზიკური დამოკიდებულება ოპიოიდის არასწორი გამოყენების შედეგად განუვითარდა. თუმცა, წამალზე მხოლოდ ფიზიკური დამოკიდებულება არ ნიშნავს ნარკომანიას. ნარკომანია, პირველ რიგში, ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებას გულისხმობს.
“როცა ადამიანს სტკივა, და თუ მას არასწორი რეჟიმით აქვს ოპიოიდი დანიშნული, ოპიოიდის ფარმაკოლოგიური მოქმედების დროის გასვლის შემდეგ პაციენტს ისევ ეწყება ტკივილი; ბუნებრივია, მას უჩნდება სურვილი, გაიყუჩოს ტკივილი; ასევე ეცემა წამლის შემცველობა სისხლში, რამაც შეიძლება განაპირობოს ფიზიკური მოთხოვნილების გაჩენა; მაგრამ თუ პაციენტს წამალი სწორი დოზითა და რეჟიმით აქვს დანიშნული, მოთხოვნილება პრაქტიკულად არ ვლინდება. შესაბამისად, არ შეიძლება ამ სიმპტომების გაიგივება “დამოკიდებულების სინდრომთან”, ანუ საქართველოში მყარად დამკვიდრებულ ტერმინ “ნარკომანიასთან”, – ამბობს ძოწენიძე.
ექიმების არასათანადო განათლება, ოპიოიდების შეზღუდული არჩევანი, მათი პოლიციის განყოფილებებში გაცემის პრაქტიკა და ხარვეზები კანონმდებლობაში – ეს ის ფაქტორებია, რომელთა გამოსწორების გარეშე საქართველოში ქრონიკული ტკივილის მქონე პირთა უფლებები მუდმივად დაირღვევა.
ტკივილის გარეშე

“ტკივილმა კედლებზე სიარული მასწავლა “

“გლანდების ოპერაცია. ყველაზე ხანმოკლე ოპერაცია, ყველაზე საშინელი შეგრძნებით, გაუსაძლისი ტკივილით”.

“ჩემი ყველაზე დიდი ტკივილი ის იყო, როდესაც ხერხემლის ოპერაცია გავიკეთე და ვერ მიყუჩებდნენ ძვლების ტკივილს” – ეს იმ ადამიანთა მოგონებებია, რომლებმაც სხვადასხვა დროს მძიმე ფიზიკური ტკივილი გადაიტანეს და ახლა ამის შესახებ ერთი თვის წინ შექმნილ ვებ-გვერდზე tkivilisgareshe.ge  ჰყვებიან.
პროექტი “ტკივილის გარეშე” ფონდ “ღია საზოგადოება -საქართველოს “დაფინანსებით ხორციელდება და საქართველოში მოქალაქეებისათვის ტკივილის გარეშე ცხოვრების ხელშეწყობასა და ტკივილის მართვის თანამედროვე სტანდარტების დანერგვას ისახავს მიზნად. “პაციენტს აქვს სრული უფლება მოითხოვოს უმტკივნეულო სამედიცინო მომსახურება” – ამბობს პროექტის განმახორციელებელი, ჟურნალისტი ირაკლი იმნაიშვილი.
ვებგვერდზე ყველა ადამიანს შეუძლია შევიდეს, დარეგისტრირდეს, დატოვოს კომენტარი, სხვებს თავისი გამოცდილება გაუზიაროს და მის მიერ განცდილი ტკივილის სიმძიმე სპეციალური შკალით შეაფასოს. შკალა მომღიმარი, მოწყენილი და მტირალი ადამიანის სახის გამომეტყველებას გამოხატავს.
ამ შკალის მიხედვით, პროექტის ავტორები შეადგენენ ტკვილის რეიტინგს და იმ პროცედურების სიას, რომელთა ჩატარება საქართველოში ყველაზე მტკივნეულია.

უნიკალური უჯრედები

ჟურნალ ”ლიბერალში” გამოქვეყნებული ეს სტატია ვრცლად მოგვითხრობს საქართველოში ღეროვანი უჯრედების კვლევისა და მათი თერაპიისთვის გამოყენების შესაძლებლობებზე. 

“ის ბავშვივითაა – იზრდება, ვითარდება და ირჩევს პროფესიას. არჩევანი დიდია – შეუძლია, გამოვიდეს მეხანძრე, კოსმონავტი, ექიმი, მასწავლებელი ან თუნდაც ხელოსანი. გადაწყვეტილების მიღებაზე ბევრი რამ ახდენს გავლენას. მათ შორის, ისიც, თუ როგორ გარემოში მოხვდება”, – ასე მარტივად ახსნა ამერიკელმა მეცნიერმა მარკ ჰედრიგმა ღეროვანი უჯრედების თავისებურება და იგი ბავშვის განვითარებას შეადარა.

ცალკე აღებულ ღეროვან უჯრედს ფუნქცია არ აქვს. იგი დანიშნულებას მხოლოდ მასპინძელ ორგანოში ჩანერგვისას იძენს. მაგალითად, ღვიძლში მოხვედრისას, ღვიძლის უჯრედად იქცევა, თავის ტვინში კი – თავის ტვინისად.

უჯრედული თერაპიის არსი ისაა, რომ თუ ღეროვანი უჯრედები დაავადების შედეგად დაზიანებულ ქსოვილში ჩაინერგება,  ეს უჯრედები  გამრავლდება და დაზიანებულ  ქსოვილს შეავსებს და  აღადგენს.

ღეროვანი უჯრედები სწორედ იმითაა უნიკალური,  რომ  შეუძლიათ გადაიქცნენ თითქმის ყველა ტიპის უჯრედად, რომლისგანაც ადამიანის სხეული შედგება.

უჯრედული თერაპია უკვე იქცა მსოფლიო მედიცინაში რევოლუციურ მიმართულებად. მეცნიერები იმედოვნებენ, რომ ღეროვანი უჯრედებით მომავალში პარკინსონის, ალცჰეიმერის, გულის იშემიური დაავადებების, ართრიტის, დიაბეტის და ზურგის ტვინის დაზიანებების განკურნებას შეძლებენ.

მსოფლიო სტატისტიკით, ყოველ წელს 45-დან 50 000-მდე პაციენტს სისხლის დაავადებების, მათ შორის, ლეიკემიის სამკურნალოდ, საკუთარ, ან სხვა ადამიანის სისხლის ღეროვან უჯრედებს უნერგავენ.

მიუხედავად ამისა, ჯერჯერობით უჯრედულ თერაპიასთან დაკავშირებით  უფრო მეტი კითხვა არსებობს, ვიდრე პასუხი და ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობა ჯერ კიდევ ექსპერიმენტის დონეზეა.

ეს, ერთი შეხედვით, სასწაულმოქმედი  უჯრედები “გარედან” არ ჩნდება. ჩვენი ორგანიზმის ყველა უჯრედი ღეროვანი უჯრედებისგან არის წარმოქმნილი.  ღეროვანი უჯრედებია ჩანასახში, ძვლის ტვინში, სისხლში, კანსა და ცხიმოვან ქსოვილში.

უჯრედული თერაპიის დროს გადამწყვეტი – მათი რაოდენობა და  სხეულში ამ უჯრედების “გეოგრაფიული მდებარეობაა”.

მეცნიერულად ყველაზე დასაბუთებული და მკურნალობისთვის უსაფრთხოდ მიჩნეული   სისხლის ღეროვანი უჯრედებია. სისხლის ღეროვანი უჯრედების ერთ-ერთი წყარო ძვლის ტვინია, რომლის ტრანსპლანტაცია ექიმებმა ჯერ კიდევ 50 წლის წინ დაიწყეს. ყოველდღიურად, ძვლის ტვინში  ღეროვანი უჯრედებიდან მილიონობით სისხლის უჯრედი “იბადება”.

თუმცა,  მეცნიერები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ  უჯრედული თერაპიისთვის დონორის ძვლის ტვინზე უფრო ეფექტური და  უსაფრთხო ალტერნატივა ჭიპლარის სისხლია.

დღეს მთელ მსოფლიოში ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვის  ბუმია – მშობლები  ახალდაბადებული ჩვილების  ჭიპლარის სისხლს ინახავენ, რათა  მომავალში შვილები სხვადასხვა დაავადებებისგან დააზღვიონ.

აშშ-ში ბოლო წლების განმავლობაში უკვე 20 000-ზე მეტ ადამიანს ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედები წარმატებით გადაუნერგეს.

ღეროვანი უჯრედების შენახვის ტრადიცია ნელ-ნელა, მაგრამ სტაბილურად ფეხს იკიდებს საქართველოშიც.

ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების “მოსაპოვებლად”  ბავშვის დაბადების მომენტიდან სულ ათი-თხუთმეტი  წუთია გადამწყვეტი.

როცა ბავშვს დედის ჭიპლარს დააშორებენ, პლაცენტაში დაახლოებით 20-დან 200 მილილიტრამდე სისხლი რჩება. ექიმები ჭიპლარის ვენიდან სწორედ ამ სისხლს აგროვებენ, ერითროციტებისგან ასუფთავებენ, ღეროვან უჯრედებს გამოყოფენ და მინუს 196 გრადუსზე სპეციალურ მოწყობილობაში ყინავენ.

მთელ მსოფლიოში უკვე არსებობს საზოგადოებრივი და კერძო ბანკები, სადაც ამ უჯრედებს ინახავენ.

საჯარო ბანკებს დედები ჭიპლარის სისხლს უსასყიდლოდ აძლევენ.  უჯრედი ბანკის საკუთრება ხდება. ამ ბანკების ლაბორატორიულ განყოფილებებში  უჯრედებს საკვლევად იყენებენ,  საჭიროების შემთხვევაში კი საავადმყოფოებს კონკრეტული პაციენტისთვის აწვდიან. საჯარო ბანკის უპირატესობა ისაა, რომ აქ შენახული უჯრედებით სარგებლობა ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია.

საზოგადოებრივისგან განსხვავებით,  კერძო ბანკებში უჯრედების შენახვა უფასო არ არის. გარკვეული თანხის სანაცვლოდ, დედა ჭიპლარის სისხლს შვილს ექსკლუზიურად უნახავს. ეს უჯრედები ბანკის საკუთრება აღარაა და მათი გამოყენების უფლება მხოლოდ ოჯახის წევრებს აქვთ.

ტრანსპლანტაციის შემთხვევაში, არც საჯარო ბანკიდანაა უჯრედების მიღება უფასო.  მაგალითად ამერიკაში, ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების   ტესტირება, გამოგზავნა და სხვა ხარჯები,  საბოლოოდ, 15 000 – 30 000 დოლარამდე ჯდება. თუმცა ამ თანხას დაზღვევა ანაზღაურებს და პაციენტს  არაფრის გადახდა არ უწევს.

საქართველოში ღეროვანი უჯრედების საზოგადოებრივი ბანკი არ არსებობს.  ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვა მხოლოდ ორ კერძო ბანკში -  “ჯეოქორდში” და ბიობანკ “მედულაში” გარკვეული საფასურის გადახდის შემდეგ შეიძლება.

მედულაში  უჯრედების შენახვა 2004 წლიდან დაიწყეს. აქ დღემდე 160-მდე ნიმუშს ინახავენ. უჯრედების გამოყოფისა და შენახვის საფასური პირველ წელს 450 ლარი, ყოველწლიურად კი 100 ლარია.

არასამთავრობო ორგანიზაციის “სისხლისა და ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის ქართული ჯგუფის” დირექტორი  მაგდანა ბეთანელი ამბობს, რომ ბიობანკი “მედულა”  კომერციული საქმიანობით ჯერჯერობით არაა დაინტერესებული და ბანკის  შესახებ მხოლოდ ნაცნობებმა თუ იციან.

“ჯეოქორდი” 2006 წელს დაარსდა და აქ 1000-ზე მეტი პაციენტის ღეროვანი უჯრედები ინახება. უჯრედების შენახვისთვის პაციენტმა პირველ წელს 780 ევრო უნდა გადაიხადოს, შემდეგ კი ყოველწლიურად  – 100 ევრო.

კერძო ბანკში ჭიპლარის სისხლის შენახვას დასავლეთში მომხრეებთან ერთად უამრავი ოპონენტიც ჰყავს. საქართველოში კი მშობლებს ღეროვანი უჯრედების შესახებ ხშირად მხოლოდ მითები თუ გაუგიათ.

“მითხრეს, რომ მთელი ცხოვრება შემიძლია შევინახო ეს უჯრედები და თუ არ დასჭირდა ბავშვს, ბოლოს ნაოჭებს გაისწორებსო”, – ამბობს ათი თვის თეკლას დედა, რუსუდან ბარათაშვილი. თეკლას ჭიპლარის სისხლის უჯრედები სისხლის ბიობანკ “მედულაში” ინახება.

“ლიბერალის” კითხვას – “რა ასაკამდე გამოადგება უჯრედები თქვენს შვილს?” -  “სიცოცხლის ბოლომდე”, – პასუხობს თინათინ ჩხაიძე, რომელმაც შვილს ღეროვანი უჯრედები ხუთი წლის წინ  “ჯეოქორდში” შეუნახა.

“პრაქტიკულად, ყველაფრის განკურნება შეიძლებაო, ასე გავიგე”, – ამბობს კიდევ ერთი მშობელი.

ის, რომ ჭიპლარის სისხლი ყველა დაავადებას განკურნავს ან სიცოცხლის ბოლომდე ყველა ასაკის ადამიანს გამოადგება,  მითია.

შეიძლება მეცნიერებმა სულ რამდენიმე წელიწადში საპირისპიროც დაამტკიცონ, თუმცა თანამედროვე მედიცინაში ამის არგუმენტები ჯერჯერობით არ არსებობს.

თუკი ოჯახის რომელიმე წევრს აქვს დაავადება, რომელიც ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციას საჭიროებს, იმავე ოჯახში ახალშობილი ბავშვის ჭიპლარის სისხლის უჯრედების სამკურნალოდ გამოყენება საუკეთესო ვარიანტია, რადგან დედმამიშვილები ერთმანეთისთვის საუკეთესო დონორები არიან.

ჯანმრთელი შვილების მშობლებს კი არც ამერიკის პედიატრთა აკადემია და არც ლეიკემიისა და ლიმფომის საზოგადოება  ღეროვანი უჯრედების კერძო ბანკში შენახვას არ ურჩევს, რადგან ამ უჯრედების სამკურნალოდ გამოყენების ალბათობა ძალიან მცირეა.

ამ აზრს იზიარებს შვედეთში ლუნდის უნივერსიტეტის ღეროვანი უჯრედების ცენტრის დირექტორი და შვედეთის ღეროვანი უჯრედების და რეგენერაციული მედიცინის სტრატეგიული კვლევის პროგრამის კოორდინატორი  პროფესორი ზაალ კოკაიაც.

“ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების კერძო მოხმარებისთვის შენახვას ერთადერთი სამედიცინო და ეკონომიური გამართლება აქვს მაშინ, როცა ბავშვის და-ძმას აქვს რაიმე სისხლის ან მეტაბოლური დაავადება, ან ოჯახის წევრებს აქვთ სიმსივნური დაავადების მიმართ მომატებული რისკის დონე”, – ამბობს იგი.

ზოგიერთი მეცნიერის აზრით კი, საკუთარი ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გამოყენება არაა რეკომენდებული არც გენეტიკური დაავადებების და  არც მწვავე ლეიკემიის სამკურნალოდ.

“ამაზე ვესაუბრე შვედ ჰემატოლოგებს და ყველამ ერთხმად მითხრა, რომ გენეტიკური და ავთვისებიანი ლეიკემიების დროს ისინი არ გარისკავენ პაციენტის საკუთარი ღეროვანი უჯრედების გამოყენებას, რადგანაც ეს უჯრედებიც შეიცავენ იმავე გენეტიკურ “წუნს” და მათზე დაიმედება არ შეიძლება”, – ამბობს კოკაია.

ნიუ იორკის სისხლის ცენტრის The New York Blood Center-ს National Cord Blood Program (NCBP) ვებ-გვერდზე გამოქვეყნებულია ენთონი დოუნის 2002 წლის ცნობილი შემთხვევა, როცა ბავშვის ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები სწორედ ასეთი გენეტიკური “წუნის” გამო ვერ გამოიყენეს მისივე დაავადების სამკურნალოდ.

დედამ ახალშობილ ენთონის ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების სისხლი კერძო, კომერციულ ბანკში შეუნახა.  ოთხი თვის იყო ენთონი, როცა იშვიათი გენეტიკური დაავადების, ოსტეოპეტროზისის დიაგნოზი დაუსვეს. ექიმების თქმით, გადარჩენის ერთადერთი გზა ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა იყო.

“ფეხმძიმობის დროს უამრავი ლიტერატურა წავიკითხე და ამიტომაც გადავწყვიტე ჭიპლარის სისხლის უჯრედები კერძოდ შემენახა”, – წერს ენთონის დედა  თრეისი. “ჩვენ არცკი ვიცოდით, რომ ოჯახის რომელიმე წევრს რაიმე გენეტიკური დაავადება ჰქონდა. კრიტიკულ მომენტში კი აღმოჩნდა, რომ ჩემს შვილს საკუთარი ღეროვანი უჯრედები ტრანსპლანტაციისთვის არ გამოადგებოდა”.

საბედნიეროდ, დიაგნოზის დასმიდან ერთ თვეში ენთონის  დონორი საზოგადოებრივი ბანკიდან  მოუძებნეს  და ოპერაციამაც წარმატებით ჩაიარა.

“ჩვენს სიხარულს საზღვარი არ აქვს, ფაქტობრივად, ხელახლა დავიბადეთ. ენთონი ახლა კარგადაა, იზრდება, პიანინოზე დაკვრას და ცხენზე ჯირითს სწავლობს”, – წერს ოთხი წლის შემდეგ ენთონის დედა.

ჭიპლარის სისხლის ბანკის “ჯეოქორდის” სამედიცინო დირექტორი, ლუბეკის სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორი გოჩა შათირიშვილი ამბობს, რომ კერძო ბანკი  კლიენტს სისხლს უნახავს არა მხოლოდ თავისთვის, არამედ ასევე დედმამიშვილისათვის გამოსაყენებლად. დედმამიშვილის სისხლი, შესაძლოა, გამოდგეს  გენეტიკური დაავადების სამკურნალოდაც, თუ ეს დედმამიშვილი კლინიკურად ჯანმრთელია.

მეცნიერების დიდი ნაწილი იმასაც ამტკიცებს, რომ ბავშვთა ლეიკემიის დროს მისი ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები უკვე ატარებენ გენეტიკურ ცვლილებას, რაც ლეიკემიას იწვევს.

“ეს მთლად ასე არაა”, – ამბობს შათირიშვილი და 2007 წელს ჟურნალ Pediatrics-ში გამოქვეყნებულ სტატიას იხსენებს. მისი თქმით, ლეიკემიით დაავადებულ პაციენტებს საკუთარი  ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედებით უმკურნალეს. მათი გამოყენება გადაწყდა მას შემდეგ, რაც ვერ მოიძებნა მონათესავე ძვლის ტვინის დონორი და ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ექიმებმა არამონათესავე დონორს საკუთარი ჭიპლარის სისხლის გამოყენება არჩიეს. პაციენტი განიკურნა.

ამერიკელი მეცნიერების ნაწილი ამტკიცებს, რომ მწვავე ლეიკემიის 85 პროცენტი ქიმიოთერაპიით ისედაც იკურნება და ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია საჭირო არაა. ამდენად, საკუთარი ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გამოყენების ალბათობა 800 000 შემთხვევიდან მხოლოდ ერთია.

სწორედ ამიტომ, ამერიკის პედიატრთა ასოციაცია ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის საჭიროების გარდა, ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების კერძო ბანკში შენახვას “უგუნურ” გადაწყვეტილებას უწოდებს.

მეცნიერებასა და ახალ ტექნოლოგიებში ეთიკის ევროპულ ჯგუფსაც  The European Group on Ethics and New Technologies (EGE) იგივე პოზიცია აქვს.

ორგანიზაცია მიიჩნევს, რომ კერძო ბანკების დიდი ნაწილისთვის უჯრედების შენახვა ბიზნესად იქცა – “ისინი ყიდიან სერვისს, რომელიც რამდენიმე წელიწადში შეიძლება უსარგებლო აღმოჩნდეს”.

საფრანგეთსა და იტალიაში კი სისხლის დაავადებების განვითარების დაბალი რისკის მქონე პაციენტებისთვის ჭიპლარის სისხლის უჯრედების შენახვა, საერთოდაც, უკანონოა.

არის კიდევ ერთი დეტალი – ჭიპლარის სისხლში ღეროვანი უჯრედების შედარებით ნაკლები რაოდენობაა, ვიდრე, მაგალითად, ემბრიონში. ამიტომ ზრდასრულ ადამიანს ერთი ჭიპლარის სისხლიდან მიღებული უჯრედები ონკოლოგიური დაავადების სამკურნალოდ შეიძლება არც ეყოს.  ამდენად, ზოგიერთი მშობლის წარმოდგენა, რომ ღეროვანი უჯრედები ნებისმიერი ასაკისა და წონის ადამიანს ნებისმიერი დაავადებისგან განკურნავს, არასწორია.

მეცნიერები  ამ პრობლემის გადაჭრას ღეროვანი უჯრედების  ხელოვნურად გამრავლებით ცდილობენ.

“გამრავლების შემდეგ ამ უჯრედების ეფექტურობა ქვეითდება. სწორედ ამაზე მუშაობენ ჩემი კოლეგები ლუნდში. ისინი იკვლევენ გზებს, თუ როგორ შეუნარჩუნონ გამრავლების შემდეგ ღეროვან უჯრედებს მათი უნიკალური თვისებები, რომ გადანერგვის შემდეგ მათ ჰქონდეთ ისეთივე ეფექტი, როგორც პირველად უჯრედებს”, – ამბობს ზაალ კოკაია.

საქართველოში უჯრედების გამრავლების შესახებ მტკიცებულებაზე დაფუძნებული  მონაცემები არ არსებობს.

დღეს “ჯეოქორდში” ამბობენ, რომ ამჟამად ბანკის ლაბორატორიაში უჯრედების გამრავლება არ ხდება. გოჩა შათირიშვილის თქმით, 2009 წელს ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები ბანკის კვლევით ლაბორატორიაში ე.წ. CO2 ინკუბატორში 88-ჯერ გაამრავლეს.

ამ კვლევის შედეგები საერთაშორისო სამედიცინო ლიტერატურაში ჯერჯერობით არ გამოქვეყნებულა, თუმცა, შათირიშვილი ამბობს, რომ კვლევას ახალი წლიდან განაახლებენ, და ნაშრომის გამოქვეყნებამდე ახალ შედეგებსაც დაელოდებიან.

შვედეთში  ჭიპლარის კერძო ბანკები საერთოდ არ არსებობს და ჭიპლარის ღეროვან უჯრედებს ინდივიდუალური მოხმარებისთვის არ ინახავენ. არის ერთი – შვედეთის მთავრობის მიერ დაფინასებული ბანკი გეტებორგში,  მთელი შვედეთიდან ჭიპლარის სისხლი შესანახად სწორედ აქ გროვდება. ეს ბანკი საჭიროების მიხედვით საავადმყოფოებს პაციენტების სამკურნალოდ ამარაგებს.

“აქ უჯრედებს მხოლოდ 20 წელი ინახავენ, რადგანაც არაა ცნობილი უფრო ხანგრძლივი შენახვა რა გავლენას იქონიებს გაყინული უჯრედების თვისებებზე და იქნება თუ არა უსაფრთხო და ეფექტური პაციენტებზე გამოსაყენებლად”, – ამბობს ზაალ კოკაია.

ქეთი გენძეხაძე კალიფორნიის შტატის კიბოს ცენტრში  City of Hope, ჰისტოშეთავსებულობის (HLA) ლაბორატორიაში ასოცირებულ დირექტორად მუშაობს. ამ ინსტიტუტში, სხვა კიბოს ცენტრებთან ერთად,  ჭიპლარის უჯრედების გამრავლებაზე მუშაობა დაიწყეს. თუმცა კვლევა ჯერ ექსპერიმენტულია.

მისი თქმით, ამერიკაში ორივე ტიპის ბანკი არსებობს და პაციენტს არჩევანის გაკეთების საშუალება აქვს.

“კერძო ბანკების პოპულარიზაცია აქაც ჩვეულებრივია – რეკლამები გადის რადიოში, ტელევიზიაში, ტარდება შეხვედრები, ღია კარის დღეც გამიგია”, – ამბობს იგი.

ზოგიერთი მშობელი კი, რომელმაც საქართველოში საკუთარ შვილს ღეროვანი უჯრედები კერძო ბანკში უკვე შეუნახა, ამას, როგორც დაზღვევის ფორმას, ისე უყურებს.

“შეიძლება,  არასოდეს გამოვიყენო და მხოლოდ ბედნიერი ვიქნები, თუ ჩემს შვილს ეს უჯრედები არ დასჭირდება”, – ამბობს თეა საჯაია.

დღესდღეობით საქართველოში კერძო ბანკში შენახული უჯრედები არავის გამოუყენებია. “მედულას” წარმომადგენელი მაგდანა ბეთანელი ამბობს, რომ მათთან აქამდე არავის დაურეკავს.

“ჯეოქორდში” კი ამბობენ, რომ იყო ერთი შემთხვევა 2007 წელს. ბანკში შეინახეს ძმის ჭიპლარის სისხლი, რომელიც უნდა გამოეყენებინათ თალასემიით დაავადებული დისთვის. ტრანსპლანტაცია უნდა ჩატარებულიყო იტალიაში.  იმუნოთავსებადობის კვლევა  გერმანიაში, ფრაიბურგში გაკეთდა. თუმცა, და-ძმას შორის სრული იმუნოთავსებადობა არ აღმოჩნდა და უჯრედები ვეღარ გადანერგეს.

აზრი აქვს თუ არა კერძო ბანკში ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვას, ქეთი გენძეხაძის თქმით, ამ კითხვაზე ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ არსებობს.

“რატომ ვყიდულობთ ამერიკაში სიცოცხლის დაზღვევას 30-40 წლის ასაკში? იმიტომ, რომ სიკვდილს ვაპირებთ? ალბათობა ნაკლებია, მაგრამ მერწმუნეთ, ნულზე მეტი”, – ამბობს გენძეხაძე.

ზაალ კოკაიას თქმით, მთავარი ისაა, რომ მშობლებმა გაცნობიერებული არჩევანი გააკეთონ.

“უნდა იცოდნენ, რა არის დადებითი და რა უარყოფითი ჭიპლარის სისხლის პირადი მოხმარებისთვის შენახვაში”, – დასძენს იგი, – “თუკი ვინმეს კომფორტს უქმნის იმის განცდა, რომ ინახავს ჭიპლარის უჯრედებს და ამის გაკეთების ეკონომიკური საშუალება აქვს, ეს მათი უფლებაა”.

ფაქტია, რომ ღეროვანი უჯრედები მომავლის მედიცინაა და ამ დარგში ყველა განვითარებული ქვეყნის მთავრობა სოლიდურ თანხებს დებს. მაგალითად, შვედეთის მთავრობამ  5 წლით დააფინანსა 10 კვლევითი ჯგუფისგან შემდგარი პროექტი, რომელსაც კოკაია ხელმძღავნელობს. პროექტის მიზანია დიაბეტის, ტვინის ინსულტის და ჰემატოლოგიური დაავადებების ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის ექსპერიმენტული მეთოდების განვითარება, რომ მომავალში ამ მეთოდებით პაციენტებსაც უმკურნალონ.

სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ ქვეყანაში ღეროვანი უჯრედების საჯარო ბანკების არსებობა აუცილებელია, რადგან მათ გარეშე ონკოჰემატოლოგიის დარგი და ღეროვანი უჯრედების კვლევა ვერ განვითარდება.

თუმცა, ღეროვანი უჯრედების საზოგადოებრივი ბანკის შექმნა თვითმიზანი არ უნდა იყოს. ასეთი ბანკები მხოლოდ მაშინ იქნება ეფექტური, თუ ქვეყანას განვითარებული სამედიცინო ინფრასტრუქტურა აქვს და ჰემატოლოგიასა და სხვა დარგებში თანამედროვე დონის სპეციალისტების მომზადებას ახერხებს.

 

 

ჭიპლარის სისხლის საჯარო ბანკი

ამერიკაში ჭიპლარის სისხლის 17 საჯარო ბანკია. მათ შორის ყველაზე დიდ The New York Blood Center-ს National Cord Blood Program (NCBP) -ში ყოველ წელს 7 000-ზე მეტი ახალი ნიმუში შედის, ბანკის ვებგვერდზე წერია, რომ 2010 წლის აპრილში 50 000-ზე მეტმა ადამიანმა აქ ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედები შეინახა. მოგვიანებით  3, 500 ადამიანმა კი ეს უჯრედები ტრანსპლანტაციისთვის გამოიყენა.

 

 

რა არის ღეროვანი უჯრედი?

არსებობს ემბრიონული, ზრდასრული ადამიანის, ანუ სპეციფიკური, ფეტალური, ჭიპლარის სისხლისა და ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედები.

ემბრიონულ ღეროვან უჯრედებს ლაბორატორიაში შექმნილი და ხელოვნური განაყოფიერების შემდეგ მორჩენილი ემბრიონიდან იღებენ.  თავიდან ხელოვნური განაყოფიერებისთვის  სინჯარაში სპერმას და კვერცხუჯრედს ერთად ათავსებენ. მას შემდეგ, რაც სპერმა კვერცხუჯრედს გაანაყოფიერებს, კვერცხუჯრედი იწყებს გაყოფას. ერთი უჯრედი ორად იყოფა, ორი ოთხად, ოთხი კიდევ ორად. რვაუჯრედიანი ემბრიონი ნახევრად ცარიელ, ჰაერით ამოვსებულ ბურთს წააგავს. იგი ჯერ კიდევ არაა მომწიფებული იმისთვის, რომ ქალის სხეულში მოათავსონ. ამ დროს ემბრიონში  იქმნება დაახლოებით 150 უჯრედისგან შემდგარი შიდა მასა. სწორედ ესაა ღეროვანი უჯრედები. მათ ემბრიონიდან გამოაცალკევებენ და ლაბორატორიის პირობებში ამრავლებენ.

ამ გზით ღეროვანი უჯრედები პირველად თაგვებიდან 1981 წელს, ხოლო ადამიანის ემბრიონიდან კი, მხოლოდ 1998 წელს  მიიღეს. მას შემდეგ მსოფლიო სამეცნიერო წრეები ღეროვანი უჯრედების სასწაულმოქმედებაზე ალაპარაკდნენ. ეს უჯრედები ხომ სწორედ იმითაა უნიკალური,  რომ ყველა ტიპის უჯრედად გარდაქმნა და თეორიულად ყველა ორგანოს “აღდგენა” შეუძლიათ.

ღეროვან უჯრედებს შეიცავს  ჩვენი ორგანიზმის სხვადასხვა ქსოვილიც, მაგალითად, კანი ან კუნთი. თუმცა მათი შესაძლებლობები, ემბრიონულისგან განსხვავებით, შედარებით შეზღუდულია და  უმეტესწილად  იმ ქსოვილის აღსადგენად იყენებენ, საიდანაც თვითონ ღეროვანი უჯრედია მიღებული.

თუმცა მეცნიერები ექსპერიმენტულად უკვე სპეციფიკური უჯრედების  ფუნქციის გაუმჯობესებას და ემბრიონული უჯრედისთვის დამახასიათებელი “ყოვლისშემძლე” თვისებების “შეძენას” ცდილობენ.

ამ მეთოდს  კიოტოს უნივერსიტეტში შინია იამანაკამ  2006 წელს მიაგნო, როცა კანის უჯრედის “რეპროგრამირება” სცადა, ანუ მასში ემბრიონული უჯრედისთვის დამახასიათებელი დამატებითი ოთხი გენი შეიყვანა. აღმოჩენამ სენსაცია მოახდინა. ემბრიონულის ნაცვლად, ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების გამოყენების პერსპექტივა ხომ მეცნიერებს მრავალ ეთიკურ დაბრკოლებას მოუხსნიდა.

ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების უსაფრთხოება ჯერჯერობით დადგენილი არაა. მეცნიერების შესწავლის საგანია ისიც, თუ რა გავლენას ახდენს დამატებით გენების შეყვანა უჯრედის შემდგომ განვითარებაზე.

თუმცა, დღეს უკვე გენების შეყვანის გარეშეც შეიძლება ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების მიღება.

მოზრდილთა ღეროვან უჯრედებში, გარდა სპეციფიკური ქსოვილებისა, ხშირად აერთიანებენ ე.წ ფეტალურ და სისხლის ღეროვან უჯრედებსაც. ფეტალურ ღეროვან უჯრედებს აბორტის შედეგად დაღუპული ჩანასახიდან იღებენ. ღეროვან უჯრედებს შეიცავს ძვლის ტვინი და ჭიპლარის სისხლიც.

მეცნიერები ყველაზე ეფექტურად ემბრიონულ უჯრედებს მიიჩნევენ, რადგან მათ თვითგანახლების ყველაზე დიდი უნარი აქვთ. თუმცა, კვლევებისთვის ემბრიონის გამოყენება მეცნიერებს ეთიკური დილემის წინაშე აყენებს.

შეერთებულ შტატებში ემბრიონული ღეროვანი უჯრედების კვლევის დაშვება-არდაშვების საკითხი პარტიული დაპირისპირების მიზეზია. “რესპუბლიკელები” ე.წ. სიცოცხლის მომხრეები (pro life) არიან. ემბრიონს ცოცხალ ორგანიზმად განიხილავენ და მის კვლევაში გამოყენებას ეწინააღმდეგებიან, ხოლო დემოკრატებისათვის (pro choice) არჩევანის თავისუფლება ყველაზე მნიშვნელოვანი უფლებაა.  რვაუჯრედიან და განაყოფიერებისთვის მოუმწიფებელ ემბრიონს კი ცოცხალ არსებად არ მიიჩნევენ. სწორედ ამიტომ 2001 წელს ჯორჯ ბუშმა  ემბრიონული ღეროვანი კვლევებისთვის ფედერალური  ბიუჯეტიდან დაფინანსება შეწყვიტა,  ბარაკ ობამამ კი პრეზიდენტად გახდომისთანავე აღადგინა.

სტატიაზე მუშაობდა ანიტა თვაური.

A Plea for Justice in Georgia

Does Georgia’s reliance on plea bargains help resolve criminal cases more quickly and cheaply or just legalize injustice?

 

13 October 2011

TBILISI | A drunken street brawl two years ago involving three young men resulted in far more than a black eye for the youth who was convicted of instigating the fight and disturbing the peace in Georgia’s capital city. Even though he had no prior record, he was sentenced to a year in prison, four years of probation, and a 2,000 lari ($1,200) fine – the terms of an agreement reached after he agreed to plead guilty.

Human rights activists say the sentence, like many plea agreements in the Georgian court system, was no bargain for the youth.

“Such crimes never result in such stiff punishments,” said Mariam Gabedava, a senior analyst at Transparency International-Georgia. “The defendant should have been released on probation, and the fine should not have been imposed.”

Gabedava said Georgia has no rules to determine fines and that people convicted of far more serious crimes – even murder – have been released on probation or sentenced below the minimum threshold. Prosecutors have unlimited rights when it comes to bargaining about sentences, she said.

Transparency International-Georgia is not the only organization raising flags about how the plea bargain provision is being applied. The Council of Europe’s human rights commissioner, Thomas Hammarberg visited Georgia in April. He sharply criticized the system in report two months later, writing that “a combination of factors such as very high conviction rates, a stringent sentencing policy, and the low public trust in the justice system can influence defendants to plead guilty even if innocent, leading to a distortion of justice.”

 

FAST TRACK

 

Established after Georgia’s 2004 Rose Revolution to reform a judicial system widely seen as one of the most corrupt institutions in the country under former President Eduard Shevardnadze, the plea bargain provision was meant to settle felony cases faster, trim prison costs, encourage defendants to cooperate with investigations, reveal wider nets of criminals, and reduce the number of prisoners in already-overcrowded cells.

In 2006, after Georgian President Mikheil Saakashvili declared a zero tolerance policy for petty crimes and lawmakers imposed tougher penalties for felonies such as drug dealing, violent crimes, and burglary, the plea bargain provision’s importance increased. And while statistics showed that these stiffer punishments did contribute to a drop in the overall crime rate, the prison population ballooned as a result of the longer, harsher sentences: the number of inmates in Georgian prisons in 2006 was almost double that of the previous year.

 

Still, in a country where 534 of every 100,000 citizens are in prison – ranking it seventh in the world for incarceration rates, according to TI-Georgia – plea bargaining seemed a cheap and easy way to handle felony cases and led to an increasing dependence on the agreements. In 2008, approximately 57 percent of judicial cases were resolved by plea bargains; by 2010, that number had reached 80 percent.

For some defendants, who can face lighter penalties and avoid trial, the plea bargain system has been a boon, while limiting the number of cases that would result in significant time and court costs. However, many attorneys worry that justice is not being served.

“Plea bargaining has become a way to buy freedom,” attorney and human rights defender Lia Mukhashavria said. “People realized that freedom costs money, so they pay” as much as is required to keep themselves out of jail.

 

PRESUMED GUILTY

 

TI-Georgia’s Gabedava said the public’s lack of confidence in the judicial system is one of the reasons behind the use of plea bargaining on a broad scale.

“Sometimes defendants opt for plea agreements even if they are innocent because they are almost sure they won’t be acquitted at trial,” attorney Gela Nikolaishvili said.

The chances of being acquitted in the Georgian judicial system are next to none: in 2010, the rate of acquittal in Georgian courts was just 0.04 percent, and 0.1 percent the year before. Some legal experts argue that the steep decline in acquittals stems partly from defendants who might have had a chance to win at trial accepting plea bargains instead.

“I had a case in which my client changed his mind about proving his innocence,” Nikolaishvili said. “He thought it was futile. Instead of risking going to prison for a long time, he decided to pay the money. And a lot of people do the same thing – they sell their houses and give up their fortunes to keep their freedom.”

Attorney Tsira Javakhishvili from the human rights organization 24^th Article recalls a similar case.

“I had a client who refused to go to trial,” Javakhishvili said. “He was accused of transporting goods illegally through customs, and even though there was no proof, he was afraid of conviction. He eventually pleaded guilty.”

Another reason plea bargains have become so popular in Georgia is that all parties – including judges – seem willing, even eager, to sign such agreements.

“Judges almost always approve plea bargains,” Nikolaishvili said. “They’re not really interested in what’s behind the case, because the central figure is now the prosecutor. Judges have lost discretion and simply abide by the decision of the prosecutor.”

Nikolaishvili is not alone in his critique. Other experts also argue that one of the key flaws in the plea bargaining system in Georgia is judges’ limited authority. Prosecutors often dictate the sentence that will be imposed, while judges have no power to reduce punishments below the levels that have been established through legislation.

“To ask for a sentence below the minimum level should be a judge’s privilege, not a prosecutor’s,” Gabedava said.

According to the Georgian Criminal Code, a judge cannot change a plea agreement but can only offer recommendations or refuse to allow an agreement to go forward. Statistics show few judges stop agreements. In the first quarter of 2010, courts approved plea bargains for 2,856 cases – only four cases were transferred back to the prosecution.

 

WHAT PRICE COOPERATION?

Most of the judges approached for this article refused to comment, citing fear of dismissal. However, those who would comment denied feeling pressured by prosecutors.

“Yes, the prosecutor is powerful, and that’s normal!” Lela Shkubuliani, a judge in the Tbilisi City Court, said. “It’s an agreement between two parties, a prosecutor and a defendant. Both sides try to find a beneficial outcome, so a judge has nothing to do with it except ensuring that a defendant makes [his or her] decision independently, without any coercion.”

Some attorneys also defend the system. “I haven’t had any cases of plea bargaining when my clients were dissatisfied with the result,” attorney Mamuka Chabashvili said.

Other legal experts say merely asking a defendant about the agreement does not guarantee that there hasn’t been coercion. Mukhashavria, the attorney and human rights activist calls “laughable” the notion that it would. “Who would say they had been coerced or admit that they don’t like the terms of the agreement? Defendants mostly agree with the terms proposed by the prosecutor, and their attorneys have become like tradesmen bargaining over the amount of the fine.”

Georgian law gives prosecutors discretion to decide whether to make plea agreements and what type of cooperation to request in return. However, prosecutors have no requirement to disclose what kind of cooperation they got through the agreement. Many human rights defenders argue that lack of transparency may enable the authorities to use the judicial system as a tool of political pressure.

Mukhashavria points to a recent notorious case in which three Georgian photographers pleaded guilty to charges of spying for Russia. The detained photographers were set free after the court deferred the sentences and released the men for cooperating with the investigation.

“The government can always say there was some kind of ‘cooperation,’ but we don’t know what the story behind it is,” Mukhashavria said. “Some people can be fined thousands of lari for stealing a pencil, while others accused of severe crimes – even spying – might be released without paying a penny.”

International observers have also taken note of the lack of transparency. “To limit subjectivity and better control prosecutors, the legislation must offer a more specific definition of cooperation,” Hammarberg recommended in his report.

Where the fines from plea agreements end up is also in question. The Georgian state coffers took in 112.8 million lari (about $67.7 million) in 2010 as a result of fines imposed by courts, as well as through plea bargains. However, no data specifies what portion of that figure comes from plea agreements.

“According to the state treasury, there is no specific line item accounting for this revenue and, consequently, it’s impossible to separate penalties paid due to plea agreements from those of other sources,” a TI-Georgia report on the subject says.

Still, despite the flaws, many legal experts contend that the plea bargain system should not be abolished. They argue that the considerable savings that accrue outweigh the negatives.

Nikolaishvili is one of them, though he objects to how the provision has been abused. Plea bargaining “should not become a way to legalize unfairness,” he said. “It just undermines the idea of justice.”

სიკვდილი ტკივილის გარეშე

“შვილიშვილები, ბაღში ფუსფუსი, მზის ამოსვლით ტკბობა და შოკოლადი – ადამიანი ამისთვის ცხოვრობ. მაგრამ ჩაატანდი შოკოლადს გემოს, თუ გეცოდინებოდა, რომ ეს ბოლოჯერ ხდება?” – სვამს კითხვას ერთი ამერიკელი ექიმი.

მიმართულებას მედიცინაში, რომელიც მომაკვდავ პაციენტებს ასწავლის, როგორ მიიღონ სიამოვნება “უკანასკნელი შოკოლადის ფილით”, პალიატიური მზრუნველობა ჰქვია. ეს მკურნალობის სპეციფიკური ფორმაა, რომლითაც პაციენტებს სიკვდილისწინა შიშის, ტკივილისა და დეპრესიისგან იცავენ.

ლონდონთან ახლოს, ორსართულიან სახლში ადამიანები ქოთნებს ყვითელ, წითელ და ნარინჯისფერ ფერებში ღებავენ, ზოგს მალე მუსიკის გაკვეთილი დაეწყება, ზოგს – აკუპუნქტურა, ნაწილს კი, ფოტოგრაფიისა და კინორეჟისურის კურსი. ეს ინგლისის სან-კრისტოფერის ჰოსპისია – დაწესებულება, სადაც მომაკვდავ პაციენტებს ფიზიკურ და სულიერ ტკივილთან გამკლავებაში ეხმარებიან.

სან-კრისტოფერი მსოფლიოში პირველი თანამედროვე ტიპის ჰოსპისია, სადაც პალიატიური მზრუნველობის მეთოდები დაინერგა. ის 1967 წელს გაიხსნა და ყოველწლიურად ათასობით პაციენტს იღებს.

საქართველოში პირველი ჰოსპისი  ონკოპრევენციის ცენტრის ბაზაზე, ჯერ კიდევ 6 წლის წინ გაიხსნა. ჰოსპისის სამსართულიან შენობაში 22 საწოლია. ჰოლში თეთრხალათიანი ექიმები დადიან. პირველ სართულზე საეკლესიო კუთხეა მოწყობილი. ფსიქოლოგი და სასულიერო პირი პაციენტებს დეპრესიის დაძლევაში ეხმარებიან. გაუსაძლის ტკივილს კი მათ ნარკოტიკული საშუალებებით უყუჩებენ. “ჩვენი მიზანია, პაციენტს არ ეტკინოს”, – ამბობს ონკოპრევენციის ცენტრის პალიატიური მზრუნველობის კლინიკის ხელმძღვანელი, იოსებ აბესაძე.

“პალიატიური მზრუნველობა უფრო მოვლის ფილოსოფიაა, ვიდრე მედიცინის დარგი”, – დასძენს ის, – “როცა სან დიეგოს ჰოსპისში ვიყავი, ერთ პაციენტს ძალიან უნდოდა სიკვდილის წინ შვილიშვილი სათევზაოდ წაეყვანა, მაგრამ საწოლიდან ვერ დგებოდა. ექიმებმა ჰიპნო-თერაპია ჩაუტარეს და როცა გაიღვიძა, ზუსტად ისეთი შეგრძნება ჰქონდა, თითქოს ითევზავა. ის წუთები მისთვის, ალბათ, ყველაზე ბედნიერი იყო.”

ასეთი ტიპის თერაპია ქართულ ჰოსპისებში ჯერ კიდევ ფუფუნებად რჩება.

ყოველ წელს საქართველოში დაახლოებით 42 000 ადამიანი კვდება. აქედან დაახლოებით 60 პროცენტს, ანუ 25 000 ადამიანს ტკივილის შემსუბუქება და პალიატიური მზრუნველობა სჭირდება.

25 წლის ნინო ოდიშარიას ბებია თბილისის პირველი კლინიკური საავადმყოფოს რეანიმაციულ განყოფილებაში 3 წლის წინ გარდაიცვალა. სანამ საავადმყოფოში მიიყვანდნენ, იშემიური ინსულტის შემდეგ, თითქმის ერთი თვე  იტანჯებოდა.

“ბოლოს, წამლების მიცემას უკვე აზრი აღარც ჰქონდა, მაგრამ მკურნალობის კურსს მაინც ვაგრძელებდით. თვითონ სულ გვეუბნებოდა, რატომ მაწვალებთო, ვუყურებდით, როგორ კვდებოდა და ვერაფერს ვაკეთებდით”, – იხსენებს ნინო.

ნინომ და მისმა ოჯახმა მაშინ პალიატიური მზრუნველობის შესახებ არაფერი  იცოდნენ, თუმცა ჰოსპისში მოხვედრა ნებისმიერ შემთხვევაში გაუჭირდებოდათ. თბილისის ორივე მთავარი ჰოსპისი ონკოცენტრის ტერიტორიაზეა გახსნილი და  ძირითადად, ონკოპაციენტებსა და რამდენიმე შიდსით დაავადებულს ემსახურება. ტუბერკულოზის, ინსულტის, ცერებრალური დამბლის ან სხვა ნევროლოგიური დაავადებების მქონე ბავშვები და  ხანდაზმულები კი ხშირად ამ მზრუნველობის მიღმა რჩებიან.

დღეს საქართველოს ჰოსპისებს სტაციონარებში მხოლოდ 49 ავადმყოფის მოვლის საშუალება აქვთ. ძირითადი პრობლემა დაფინანსების სიმწირეა. თუკი მსოფლიოს განვითარებულ ქვეყნებში პალიატიური მზრუნველობა ყველასთვის უფასოა, ჩვენთან ჰოსპისის ხარჯებს სახელმწიფო მხოლოდ ნაწილობრივ ფარავს. პაციენტებს კი ჰოსპისის სტაციონარში მოსახვედრად ყოველდღიურად 22 ლარის გადახდა უწევთ. სადაზღვევო კომპანიები ხარჯებს რამდენიმე დღის განმავლობაში ანაზღაურებენ, კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანებს კი ჰოსპისის სტაციონარში დასარჩენად საშუალოდ ორი კვირა მაინც სჭირდებათ.

გამონაკლისი თბილისის ფერიცვალების მონასტრის სასნეულო სახლია, სადაც კიბოს დიაგნოზის მქონე 6 პაციენტი უფასოდ ცხოვრობს. მონასტრის გვერდით, წითელი აგურის სახლია აშენებული, ყველა პაციენტს თავისი ოთახი აქვს. თუმცა, იმის გამო, რომ აქ დედათა მონასტერია, ჰოსპისში მხოლოდ ქალებს იღებენ.

ონკოლოგიური საავადმყოფოს პალიატიური მზრუნველობის განყოფილებაში, თეთრ დაფაზე ლურჯი ფლომასტერით პაციენტების გვარებია ჩამოწერილი.

ბერძენიშვილი – “გავუშვით და მოვა”, თაბაგარი – “გლუკოზა”, “მამულაშვილი – “გაკეთდა სისხლის ანალიზი”.  სამივე გვარის გვერდით ყვითელი პლასტმასის “სმაილიკი” – ღიმილის ნიშანია მიკრული.

“ეს ნიშნავს რომ კარგად არიან?”- ვეკითხები ექიმ თოდაძეს, – “არა, ეს ნიშნავს, რომ მათი დღეები დათვლილია, უბრალოდ, ჩვენთან ყველაფერი პირიქითაა. ეს იმიტომ ხდება, რომ პაციენტების უმრავლესობამ არ იცის, რა სჭირს”.

“სისულელეა ეგ, აბა, ონკოლოგიურში რატომ წევს? კოღომ უკბინა? ამით ხომ თავს იტყუებ და ეს იგივეა, სიბნელეში ხელების ცეცებით რომ იარო. იცით, რას მაძლევს დიაგნოზის ცოდნა? – სინათლეში დავდივარ”, -  ამბობს 70 წლის გურამ სხირტლაძე, რომელსაც ექიმებმა 10 წლის წინ უთხრეს, რომ პროსტატის ავთვისებიანი სიმსივნე ჰქონდა. როცა ტკივილები იმდენად გამწვავდა, რომ ვეღარ ინძრეოდა, ჰოსპისში გადაიყვანეს.

საქართველოში ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ  კანონი ექიმს პაციენტისათვის სრული ინფორმაციის მიწოდებას ავალდებულებს. გამონაკლისია ის შემთხვევები, როცა ექიმმა  ამით პაციენტს შეიძლება ზიანი მიაყენოს, ან თვითმკვლელობისკენ უბიძგოს.

მიუხედავად ამისა, ქართველი ექიმები პაციენტებს დიაგნოზს ნათესავების კატეგორიული მოთხოვნის გამო ვერ უმხელენ.

2008 წელს ამერიკის სამედიცინო ასოციაციის ჟურნალში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, ბოლო სტადიის სიმსივნით დაავადებულ ადამიანებს, სიმართლის გაგების შემდეგ დეპრესია ნაკლებად ემართებათ და ხშირად იმაზე მეტხანსაც ცოცხლობენ, ვიდრე სიცოცხლის ბოლო წუთამდე ინტენსიური თერაპიის ოთახში საწოლს მიჯაჭვული ადამიანები.

ონკოლოგიის ნაციონალურ ცენტრში პალიატიური მზრუნველობის განყოფილების  ექიმი ეკა თოდაძე ამბობს, რომ თუ პაციენტი მოითხოვს, მას დიაგნოზის დამალვის მორალური უფლება არ აქვს. “ერთხელ გვყავდა პაციენტი, რომელსაც ნათესავები საკუთარ დიაგნოზს უმალავდნენ, ის კი სულ ჩემგან ცდილობდა, გაეგო, რა სჭირდა. ბოლოს კედელთან მიმიმწყვდია და მითხრა, მამაჩემს კუჭის კიბო ჰქონდა და ვიცი, მეც იგივე მაქვს, ზუსტად ასე კვდებოდაო, ვერაფერი  ვუთხარი, მხოლოდ თავი დავუქნიე. ამის შემდეგ, უფრო მობილიზებული გახდა, ნაკლებად აგრესიული, იქით ეფერებოდა თავის ახლობლებს”, – იხსენებს თოდაძე.

თუმცა ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ თითოეულ პაციენტს ინდივიდუალურად უნდა მიუდგე. “ზოგი ხვდება, რომ მძიმე ავადმყოფია, მაგრამ არ უნდა სიკვდილზე ფიქრი. ასეთ პაციენტს არ უნდა დავაძალოთ იმაზე მეტის გაგება, რაც თვითონ უნდა”, – ამბობს ჰოსპისის ფსიქოლოგი ნატა გელაშვილი.

თბილისის ფერიცვალების დედათა მონასტერში თავისი დიაგნოზი ყველამ იცის. დედა ანასტასია, უკვე შვიდი წელია, მონასტრის სასნეულო სახლში ცხოვრობს.  სანამ აქ მოიყვანდნენ, ექიმებმა უთხრეს, რომ ძუძუს კიბო ჰქონდა, ბოლო სტადია.

“იმდენად სუსტად ვიყავი, ამბობდნენ, შესამოსელი მალე შევუკეროთ, აღკვეცა მოასწროს, ისე არ გარდაიცვალოსო, იმის მერე, ამდენი დრო გავიდა და ჯერ კიდევ ცოცხალი ვარ”, – ამბობს დედა ანასტასია.

განათლებით ისტორიკოსი, ოთხი წელია აბიტურიენტებს ისტორიაში ამეცადინებს. “ჩემი პირველი მომზადებული უკვე უნივერსიტეტში მეოთხე კურსზეა”, – ამბობს დედა ანასტასია და ახალი მოსწავლეების მისაღებად ემზადება.

2004 წლიდან დღემდე საქართველოში პალიატიური მზრუნველობის კურსი 2000-ზე მეტმა პაციენტმა გაიარა. საქართველოში კი ყოველ წელს კიბოს 7000-8000 შემთხვევა ვლინდება.

მომავალ წელს პარლამენტი პალიატიური მზრუნველობის განვითარების ხუთწლიან გეგმას დაამტკიცებს. ამ გეგმის მიხედვით, უნდა შეიქმნას 30-მდე ჰოსპისის განყოფილება და ბინაზე მზრუნველობის 35 მობილური გუნდიც. საუბარია იმაზეც, რომ ჰოსპისები ნევროლოგიის, ტუბერკულოზის ცენტრისა და ბავშვთა პედიატრიული კლინიკებისთვისაც გაიხსნას.

თუმცა, ამ მასშტაბური გეგმის განხორციელებას მსხვილ დაფინანსებასთან ერთად კადრების მომზადებაც სჭირდება. ჯერჯერობით, საქართველოში პალიატიური მზრუნველობის მხოლოდ ორი საერთაშორისო ექსპერტია.

2 ნოემბერი, 2010

ფოტო: თემო ბარძიმაშვილი

რატომ შეიძლება იყოს დედა “ვერტმფრენი”?

დედები, რომლებსაც საკუთარი ცხოვრება არ აქვთ, ცდილობენ შვილების ცხოვრებით იცხოვრონ.

            ტეხასის შტატის  ქალაქ    ოსტინში, შუშის შენობის დიდ, ნათელ ოთახში  სხვადასხვა ასაკის ქალები წრეში სხედან და ქოქოსის წვენს წრუპავენ.

“გამარჯობა, მე ვერტმფრენი დედა ვარ,” – იწყებს ერთ-ერთი ვრცელ მონოლოგს. შეხვედრას ფსიქოლოგი კერი კონტი უძღვება.

“ვერტმფრენი” (ინგლისურად  Helicopter)  ქართულად ამ შემთხვევაში “ჰიპერმეურვე”, ზედმეტად მზრუნველ მშობელს ნიშნავს.

“ჩემს შვილს დღეში ათჯერ ვურეკავ”,  “ყოველდღე ვუმოწმებ ნიშნებს და მისი თანაკლასელების ნიშნებითაც ვინტერესდები”, “ბანაკშიც თან დავყვები, როცა დასასვენებლად მიდის,” -  ერთმანეთს უზიარებენ მშობლები საკუთარ გამოცდილებას.

ფსიქოლოგ კერი კონტს რთული მისია აქვს. იგი მშობლებს შვილებთან მიჯაჭვულობის დაძლევაში ეხმარება.

20 წლის წინ, წიგნში “ვასწავლოთ შვილებს პასუხისმგებლობა” ერთმა თინეიჯერმა  დაიწუწუნა, რომ “დედაჩემი გამუდმებით ვერტმფრენივით თავს დამტრიალებსო”. მას შემდეგ ტერმინი “ვერტმფრენი დედა” იმ ამერიკელი დედების განსაზღვრებად იქცა, რომლებიც შვილებს ჰიპერაქტიურად მეურვეობენ.

მოგვიანებით  ტერმინი “ვერტმფრენი” კოლეჯის პროფესორებმაც აიტაცეს. დღეს ამერიკელები  ამბობენ, რომ მათ ქვეყანაში “ჰიპერმეურვეობის ეპიდემიაა”.  პროფესორებმა  ჰიპერმეურვე მშობლებს “გაზონის საკრეჭი მანქანებიც” კი შეარქვეს, რადგან ეს ადამიანები ცდილობენ შვილებს გზიდან ყველანაირი დაბრკოლება ჩამოაშორონ.

ამერიკელი სპეციალისტების თქმით, ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში განსაკუთრებით გაიზარდა იმ მშობლების რიცხვი, რომლებიც  სასწავლო პროცესში გამუდმებით ერევიან, ამოწმებენ შვილების ნიშნებს, უწერენ დავალებებს, პრობლემებს მათ ნაცვლად აგვარებენ და, რაც მთავარია,  მოსვენებას მათ არც კოლეჯის დამთავრების შემდეგ აძლევენ.  მობილურმა ტელეფონმა შვილების კონტროლის მექანიზმი კიდევ უფრო დახვეწა. ამიტომ მას “მსოფლიოს ყველაზე გრძელი ჭიპლარიც” კი შეარქვეს – მოწყობილობა, რომელიც დედას შვილთან 24 საათის განმავლობაში აკავშირებს.

ხშირად, მზრუნველობა იმდენად აბსურდულ ფორმას იღებს, რომ, მაგალითად, ერთხელ დედის ახირების გამო კონეკტიკუტის მერი იძულებული გახდა  ერთ-ერთ უბანში სამი უზარმაზარი კაკლის ხე მოეჭრა, რადგან დედა წუხდა, რომ  ხიდან კაკალი, შესაძლოა,  მათ  საცურაო აუზში ჩავარდნილიყო, მის შვილს კი, კაკალზე  ალერგია ჰქონდა.

საქართველოში შვილების აღზრდის კულტურა  ასეთი მსჯელობის საგანი არასდროს გამხდარა. ამ მიმართულებით  ჩვენს ქვეყანაში არც რაიმე  სტატისტიკა არსებობს. თუმცა, პრობლემა, რომელსაც ამერიკელი სპეციალისტები ყოველწლიურად ათობით წიგნსა და ნაშრომს უძღვნიან, დასავლეთის ქვეყნებთან შედარებით, საქართველოში ბევრად უფრო მწვავედ დგას.

ფსიქოლოგი მაია ცირამუა, რომელიც წლებია კონკრეტულად ბავშვებთან და მშობლებთან მუშაობს, ამბობს, რომ მსგავსი პრობლემა საქართველოში ძალიან ხშირია.

“ელემენტარულ მაგალითს გეტყვით: როცა ჩემთან მოდის კონსულტაციაზე დედა-შვილი, და 6 წლის ბავშვს ვეკითხები,  “რა გქვია?”, ბავშვი გაჩუმებულია და დედას უყურებს. დედა კი მის ნაცვლად პასუხობს “ჩვენ გვქვია”… “ჩვენ ვსწავლობთ”, “ჩვენ გვიყვარს”… -  ამბობს ფსიქოლოგი.

სპეციალისტები ამბობენ, რომ ჰიპერმეურვეობა ფსიქოლოგიური ძალადობის ერთ-ერთი ფორმაა, რომლის საბოლოო რეზულტატი აგრესიული ძალადობის შედეგზე არანაკლებ სავალალო შეიძლება, აღმოჩნდეს.

“მთავარი პრობლემა ისაა, რომ ბავშვს უფრო საკუთრებად აღვიქვამთ და არა ინდივიდად. ასეთ შემთხვევაში ჰიპერმეურვეობას ასაკი არა აქვს. თუკი პატარაობიდანვე ადამიანი დამოუკიდებელ სუბიექტად არ აღიქვი, შენს ცნობიერებაში წლების განმავლობაში არაფერი შეიცვლება,” – ამბობს მაია ცირამუა.

საქართველოში ნებისმიერი ასაკის ადამიანისგან შეიძლება, ასეთი ჩივილი მოვისმინოთ:

“ბავშვობაში, იმის გამო რომ არ გავციებულიყავი, დედა ექსკურსიებზე არ მიშვებდა, ეზოშიც არ ვთამაშობდი. უმოძრაობის გამო სულ სიმსუქნის პრობლემა მქონდა. როცა გავიზარდე, არ მოსწონდა, როცა მეგობართან ღამე ხშირად ვრჩებოდი. ახლა მასთან აღარ ვცხოვრობ, თუმცა ტელეფონით სულ მაკონტროლებს, დღეში რამდენჯერმე მირეკავს, ჩემს გვერდით სულ მის სიახლოვეს ვგრძნობ, მაშინაც კი, როცა ჩემთან არაა, არ ვიცი როგორ დავაღწიო თავი”, – ამბობს 25 წლის ქეთი.

“დედა ყოველთვის ყველაფერს ჩემს მაგივრად აკეთებდა, ამიტომ ინვალიდივით გავიზარდე. როცა 22 წლის ასაკში ამერიკაში წავედი, ძალიან გამიჭირდა. მაგრამ, კიდევ კარგი, წავედი, თორემ დამოუკიდებლად ცხოვრებას ვერასდროს ვისწავლიდი”, – იხსენებს 30 წლის ნატა.

როგორც სპეციალისტები ამბობენ, ზედმეტი მზრუნველობის გამო,  ბავშვები ხშირად ფსიქოლოგიური სტრესის ქვეშ არიან და შემდეგ დამოუკიდებლად ცხოვრება ძალიან უჭირთ.

“არადა ჩვენთან კარგ ტონად ითვლება, თუ დედა ზედმეტად მზრუნველია,  – ამბობს მაია ცირამუა, – მშობლები ვერ აცნობიერებენ, რომ არ შეიძლება იყო ბავშვის ხელი, ფეხი ან ტვინი”.

ნიუ ჰემფშირში, კინის სახელმწიფო კოლეჯში ჩატარებული კვლევის მიხედვით, ჰიპერმეურვე მშობლების უმეტესობას ნერვიული შვილები ჰყავთ. კვლევა 2010 წელს პირველკურსელ სტუდენტებს შორის ჩატარდა.

“ის სტუდენტები, რომლებსაც ზედმეტად მზრუნველი მშობლები ჰყავთ, არიან  კომპლექსებით სავსე, ნაკლებად კრეატიულები, ეგოცენტრულები, ნერვიულები, იმპულსურები. ასეთ ადამიანებს წარმატების მიღწევა უჭირთ, ვერ იღებენ გადაწყვეტილებებს” – ამბობს მკვლევარი ნილ  მონტგომერი.

რამდენიმე თვის წინ, შვედურ სატელევიზიო შოუში “ახალგაზრდა და განებივრებული” 18-დან  24-წლამდე ახალგაზრდები შეკრიბეს. ეს იყო რეალითი შოუ იმ ადამიანების შესახებ, რომლებიც მშობლებმა “გააფუჭეს”.  ახალგაზრდებმა არ იცოდნენ რეცხვა, საჭმლის კეთება, თავის მოვლაც კი. ამ შოუს შვედურ და საერთაშორისო ფორუმებზე დიდი გამოხმაურება მოყვა. რეალითი შოუს მონაწილეთა  უნიათობაში ბევრმა სწორედ მშობლები დაადანაშაულა.

ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ ბავშვის სწორად ჩამოყალიბებისთვის ყველაზე მთავარი დამოუკიდებლობის შეგრძნებაა.

“3 წლიდან ბავშვს უკვე არჩევნის საშუალება უნდა მისცე. მაგალითად, აირჩიოს ორი სხვადასხვა ფერის წინდიდან ერთი-ერთი, თვითონ გადაწყვიტოს წიწიბურას ფაფას შეჭამს თუ შვრიისას,” – ამბობს ფსიქოლოგი ნანა ხოშტარია.

ჰენრიეტ ფელიჩი-ბახი ეთნოკლინიკური ფსიქოლოგიის სპეციალისტია. იგი შეისწავლის, თუ რა გავლენას ახდენს წარმომავლობა და კულტურული ფესვები ადამიანის განვითარებაზე. სხვადასხვა ქვეყანაში ბავშვის აღზრდის  განსხვავებული ტრადიცია არსებობს. “მაგალითად, გერმანიაში პატარებს ამოცანების დამოუკიდებლად გადაწყვეტას ბაღის ასაკიდანვე აჩვევენ. სამხრეთ ევროპის ქვეყნებში კი ბავშვები ელოდებიან, როდის დაარიგებენ მათ უფროსები,” – აღნიშნავს ბაკი.  მისი თქმით, ჰიპერმზრუნველი მშობლების პრობლემა უფრო სამხრეთის ქვეყნებშია.  მაგალითად, 2008 წელს ჟურნალ  Psychology Today-ის მიერ გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, იტალიაში 30-40 წლის მამაკაცების 37 პროცენტი ისევ დედებთან ცხოვრობს.

მსგავსი კვლევა საქართველოში რომ ჩატარებულიყო, ეს ციფრი კიდევ უფრო მეტი იქნებოდა.  “ჩემს პრაქტიკაში ყოფილა  შემთხვევები, როცა 50 წელს მიღწეული მამაკაცის მეუღლესთან ურთიერთობაშიც კი დედა ერეოდა”, – იხსენებს ფსიქოლოგი  ნანა ხოშტარია.

ხშირად სხვადასხვა თაობის წარმომადგენლების ერთ ჭერქვეშ ცხოვრებას ეკონომიკური ფაქტორები განაპირობებს, რადგან სრულწლოვან ასაკს მიღწეულ ახალგაზრდებს ცალკე საცხოვრებლად გადასვლისთვის სახსრები არ ჰყოფნით. თუმცა დიდი როლი აქვს ტრადიციებსა და მენტალობასაც.

საქართველოში სიტუაციას ისიც ართულებს, რომ დაუქორწინებელი წყვილის ერთად, მშობლებისგან ცალკე ცხოვრება ტრადიციულ შეხედულებებს ეწინააღმდეგება. მეტიც, ეს საკითხი ნებისმიერი ზრდასრული ადამიანისთვისაც, განსაკუთრებით ქალისთვის, დამოუკიდებლად იმისა, ჰყავს მას პარტნიორი თუ არა, მაინც პრობლემას წარმოადგენს.

აღზრდის მეთოდზე გავლენას ზოგადი განათლების დონეც განსაზღვრავს. თანაც, საქართველო გაცილებით ჩაკეტილია, ვიდრე ევროპის რომელიმე თუნდაც ტრადიციული ქვეყანა. მოსახლეობის დიდი ნაწილი  ნაკლებს მოგზაურობს, მთელი სიცოცხლე იქ ცხოვრობს, სადაც დაიბადა და მშობლიურ ბუდესაც ნაკლებად ტოვებს.

ცხადია, ჰიპერმეურვეობა არაა მხოლოდ ქართული ფენომენი, თუმცა, ამერიკასა და სხვა ქვეყნებში უკვე გაჩნდა სკოლები, რომლებიც ამ მავნე ტენდენციის დაბალანსებას აღზრდის ახალი მეთოდების შეთავაზებით ცდილობენ.  ამ მოძრაობას სხვადასხვა დასახელება აქვს - Slow Parenting , Simplicity Parenting. ყველა ამ მეთოდის მთავარი არსი ერთია:  “ნაკლები ნიშნავს მეტს, ზედმეტი მზრუნველობა სახიფათოა, მარცხი კი – სასარგებლო. ნამდვილად გინდათ, რომ თქვენი შვილი წარმატებული იყოს? მაშინ ისწავლეთ, როდის დატოვოთ იგი მარტო. როცა თქვენი მხრიდან ტვირთი შემსუბუქდება, თქვენი შვილები უფრო მაღლა აფრინდებიან. ხშირად ჩვენ – მშობლები სწორედ ის ადამიანები ვართ, ვინც მათ ქვევით ექაჩება”.

ჰიპერმეურვეობასთან ბრძოლის ერთ-ერთ მთავარ საშუალებად ის ვებსაიტებიც იქცა, სადაც ჰელიცოპტერ  მშობლები თავიანთ ამბებს წერენ, შეცდომებს აღიარებენ და პროფესიულ რჩევებსაც იღებენ. ამ საკითხს მედიაც აქტიურად აშუქებს.

საქართველოში ჰიპერმეურვეობა, როგორც სერიოზული პრობლემა, ჯერ აღიარებული არც არის. ქვეყანაში, სადაც პირად ფსიქოლოგთან სიარულის კულტურა არ არსებობს, დეპრესიას მეგობრებთან გულის გადაშლით მკურნალობენ. ამიტომ, უამრავი ახალგაზრდა სტრესის ქვეშ ცხოვრობს და საკუთარი თავის რეალიზაციას ოჯახის მხრიდან დაკისრებული მოვალეობების გამო ბოლომდე ვერ ახერხებს.

“ძალიან ბევრ დედას უთქვამს, რომ როცა ჩემთვის რამეს ვაკეთებ, მერე  სინდისის ქენჯნას ვგრძნობ, რომ ეს ჩემს შვილს მოვაკელი.  ეს იმის გამო ხდება, რომ ხშირად დედებს საკუთარი ცხოვრება არ აქვთ, ამიტომ  შვილების პირად სივრცეში იჭრებიან და ცდილობენ, მათი ცხოვრებით იცხოვრონ”, – ამბობს ფსიქოლოგი ნანა ხოშტარია. “მე სულ ვეუბნები ასეთ მშობლებს: მეტი დრო დაუთმეთ საკუთარ თავს, გაიკეთეთ საჩუქარი, მოაწყვეთ დღესასწაული ქმართან ან მეგობრებთან ერთად,  ეცადეთ, შეიქმნათ თქვენი მიკროსამყარო და შვილსაც აცალეთ ცხოვრება”.

C ჰეპატიტი

                                             ჩუმი მკვლელი

“ექიმო, რამდენ ხანს ვიცოცხლებ?”_ ჰკითხა 38 წლის ირაკლიმ ექიმს მას შემდეგ, რაც C ჰეპატიტის დიაგნოზი დაუსვეს. “თუ ჭკვიანად იქნები, 20-25 წელი!” _ უპასუხა ექიმმა. გაფრთხილების მიუხედავად, ირაკლიმ მთელი 9 წლის განმავლობაში მაინც გააგრძელა ნარკოტიკების მიღება. თუმცა, შემდეგ მიხვდა, რომ ორგანიზმი ამდენს ვეღარ უძლებდა და ცხოვრების წესი შეცვალა.

‘ეს დაავადება ისეთი ვერაგია, ნელ-ნელა გეპარება და გინადგურებს მთელ ორგანიზმს~, _ ამბობს ირაკლი და დასძენს, რომ უკვე ნახევარი წელია, ნარკოტიკს აღარ იღებს. თუმცა იმის გამო, რომ გამოკვლევა სრულად  ვერ ჩაიტარა, ჯერ კიდევ არ იცის, როდის რა უკუშედეგი  იჩენს თავს.

“ვერაგ დაავადებას”, ანუ C ჰეპატიტს, მთელ მსოფლიოში “ჩუმ მკვლელს” უწოდებენ. იმის გამო, რომ დაავადება სიმპტომების გარეშე ვითარდება, ათი პაციენტიდან ცხრამ არცკი იცის, რომ C ჰეპატიტი აქვს.

“C ჰეპატიტის გამოვლენას სპეციალური ლაბორატორიული ტესტირება სჭირდება. მას მოულოდნელად მაშინ აღმოაჩენენ ხოლმე, როცა ოპერაციის ან  სისხლის გადასხმისთვის ემზადებიან”, _ ამბობს ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის განყოფილების გამგე, ფატი გაბუნია და დასძენს, რომ გართულებული C ჰეპატიტი შემდეგ იწვევს ციროზს, ღვიძლის უკმარისობას, ან კიბოს.

C ჰეპატიტი გლობალურ პრობლემად 1980-ანი წლების შემდეგ იქცა. დღეს მთელ მსოფლიოში  ამ ვირუსით 170 მილიონი ადამიანია ინფიცირებული, რაც დედამიწის მოსახლეობის 3 პროცენტს უდრის. მათგან ყოველწლიურად, 8-10 ათასი ადამიანი ქრონიკული C ჰეპატიტით გამოწვეული გართულებებით კვდება.

“ჰეპატიტი სარკესავითაა”, _ ამბობენ ამერიკელი ექიმები, _ “იგი მთელ ქვეყანას მოიცავს, მათ შორის არიან ავტობუსის მძღოლები, მშენებლობის მუშები, მეძუძური დედები”.

საქართველოში ინფიცირებულების შესახებ ზუსტი სტატისტიკა არ არსებობს. ერთადერთი კვლევის მიხედვით, რომელიც შიდსის ცენტრმა 2008 წელს ჩაატარა, საქართველოში C ჰეპატიტი გამოკვლეულთა 6.7%-ს დაუდგინდა, რაც მსოფლიოში ანალოგიურ საშუალო მაჩვენებელს 2-ჯერ და მეტად აღემატება. თუ ქვეყნის მთელ მოსახლეობაში გავრცელება ასეთია, მაშინ, სავარაუდოდ C ჰეპატიტი საქართველოს200 000-მდე მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს. ეს კი შემაშფოთებელი ციფრია.

“საქართველოს სტატისტიკა რეალურ სურათს არ ასახავს, შეიძლება მეტი ინფიცირებულიც იყოს ან _ ნაკლები”, _ ამბობს დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის დირექტორის მოადგილე გიორგი კანდელაკი, _ “ამის მიზეზი კი ისაა, რომ ხშირად კლინიკები დიაგნოზის მონაცემებს ჩვენს ცენტრს დროულად არ აწვდიან, ამიტომ შემთხვევების დიდი ნაწილი, უბრალოდ, არ აღირიცხება”.

ისევე, როგორც აივ ინფექცია, C ჰეპატიტიც ჩვეულებრივი, ყოფითი ურთიერთობებით არ გადადის. ძუძუთი კვებით, ხველებით, ცემინებით, ჩახუტებით, საერთო ჭურჭლიდან ჭამით _ ვირუსი ინფიცირებული ორგანიზმიდან ჯანმრთელში არც ერთი ჩამოთვლილი გზით არ ხვდება. მისი გავრცელების მთავარი საშუალება სისხლია. ამიტომ C ჰეპატიტით ინფიცირების რისკი ყველაზე მაღალია, თუკი ადამიანი ნარკოტიკის მომხმარებელია.

საქართველოში ნარკოტიკის ინექციური მომხმარებლების 68 პროცენტს  ჰეპატიტი აქვს. “ესენი არიან ‘ზიარი შპრიცის~ მეგობრები. როცა რამდენიმე ადამიანი ერთ შპრიცს იყენებს,  ვირუსის გადადების რისკი ბევრად იზრდება”, _ განმარტავს ფატი გაბუნია.

“საერთო შპრიცის გამოყენებისას სისხლში აივ ინფექციის შეჭრის საფრთხე 300-დან ერთია”, _ ამბობს ჯონ ჰოპკინსის უნივერსიტეტის პროფესორიც, სტიუარტ რეი, _ “მაგრამ ეს რისკი ათჯერ მეტია, თუკი შპრიცი C ჰეპატიტით ინფიცირებულმა გამოიყენა”.

თუმცა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ C ჰეპატიტი მხოლოდ ნარკოტიკის მომხარებელთა დაავადებაა. ხშირად ვირუსი სისხლის გადასხმით, არასტერილურ გარემოში ტატუირებით, მანიკურ-პედიკურით, ან დაუცველი სქესობრივი ურთიერთობითაც გადადის. გავრცელების ამ გზებს შორის კი ყველაზე ხშირი სისხლის დონაციაა.

ამერიკელი მეცნიერები ამბობენ, რომ მათ, ვისაც სისხლი 1992 წლამდე გადაუსხეს, დიდი ალბათობაა, ახლა C ჰეპატიტი ჰქონდეთ, რადგან „უსაფრთხო სისხლის” ცნება მსოფლიო სამედიცინო პრაქტიკაში სულ ოციოდე წელია, რაც გაჩნდა. სისხლის დონაციით დაინფიცირების საფრთხე მსოფლიოში განსაკუთრებით მაღალი 1960-იან წლებში იყო, როცა დონორებს სისხლისთვის ფულს უხდიდნენ და დიაგნოსტირების სანდო მეთოდები არ არსებობდა. სწორედ ამიტომ,  1960-დან 1965 წლამდე სისხლის მიმღებთა მესამედი C ჰეპატიტით დაინფიცირდა.

დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის დირექტორის მოადგილე, გიორგი კანდელაკი იხსენებს, რომ მისი კლინიცისტ ექიმად მუშაობის პერიოდშიც ყოფილა შემთხვევები, როცა C ჰეპატიტი პაციენტს სწორედ დონორისგან გადასდებია.

“შეიძლება ეს იყო ე.წ ‘ფანჯარა პერიოდი”, როცა ვირუსი სისხლში არ ჩანს, პაციენტს შეიძლება, ჰქონდეს კიდეც ჩ ჰეპატიტი, მაგრამ საწყის ეტაპზე ტესტმა არ გამოავლინოს. მხოლოდ ორგანიზმში შეჭრიდან სამი თვის მერე არის შესაძლებელი დიაგნოზის ზუსტი დადგენა”, _ ამბობს ფატი გაბუნია.

სისხლის დონაციის გზით რისკის შემცირების ერთ-ერთი ყველაზე სანდო გზა უანგარო დონაციის წახალისებაა. ეს იმას ნიშნავს, რომ დონორი სისხლს ბანკში უსასყიდლოდ აბარებს და ანაზღაურებას არ ითხოვს. სპეციალისტების მტკიცებით,  საფრთხე იმისა, რომ დონორი კითხვარის შევსებისას  სისხლით გადამდებ რაიმე დაავადებას დამალავს,  თითქმის არ არსებობს.

C ჰეპატიტის გადადების საფრთხე მაღალია სტომატოლოგიურ კლინიკებსა და სილამაზის სალონებში, სადაც სტერილიზაციის ნორმები არ კონტროლდება.

“მე, მაგალითად, როცა სტომატოლოგთან მივდივარ, პირდაპირ ვაცხადებ, რომ ვარ C ჰეპატიტით ინფიცირებული და ვურჩევ იმ ინსტრუმენტებს, რომლებსაც ჩემზე გამოიყენებენ, განსაკუთრებული სიფრთხილით მოეპყრან”, _ ამბობს კოტე რუხაძე, რომელიც არასამთავრობო ორგანიზაცია “ჰეპა პლუსს” ხელმძღვანელობს.

“თუმცა ვიცი, რომ ბევრი არათუ ექიმის კაბინეტში, ოჯახის წევრებისგანაც კი მალავს რომ C ჰეპატიტი აქვს. მათიც მესმის, ცოტა დამთრგუნველია ეს მდგომარეობა, რადგან  ხალხმა არ იცის, როგორ გადადის დაავადება, იწყებენ გამოკითხვას, ზოგს ჰგონია, რომ თუ ინფიცირებული ხარ, აუცილებლად ნარკოტიკის მომხმარებელი უნდა იყო. ზოგი კი, პირიქით, ფიქრობს, რომ ჩახუტებითაც კი გადადის ეს დაავადება”, _ დასძენს რუხაძე.

მოსახლეობის არაინფორმირებულობა დაავადების გამოვლენასა და მკურნალობასაც უშლის ხელს.

მაგალითად, ბევრმა არ იცის, რომ C ჰეპატიტი  სასიკვდილო განაჩენი არაა. მწვავე ფორმის დროს, როცა დაავადება ჯერ კიდევ ქრონიკულ ფაზაში არ გადასულა,  შემთხვევების 15 პროცენტი შეიძლება, თავისითაც განიკურნოს.

2009 წელს საქართველოში C ჰეპატიტზე მხოლოდ 320-მდე ადამიანმა იმკურნალა. თუ რამდენს სჭირდებოდა კიდევ მკურნალობის ჩატარება, დაავადებათა კონტროლის ეროვნულ ცენტრში ზუსტად არ იციან. მაგრამ თუკი გავითვალისწინებთ, რომ იმავე წელს მხოლოდ შიდსის ცენტრში C ჰეპატიტზე გამოკვლევა 548 ადამიანმა ჩაიტარა, გამოდის, მკურნალობა რეალურად იმაზე ბევრად მეტ ადამიანს სჭირდება, ვიდრე ახერხებს.

არაინფორმირებულობის, სტიგმისა და შიშის გარდა, ინფიცირებულთათვის ერთ-ერთი მთავარი დამაბრკოლებელი ფაქტორი  მკურნალობის სიძვირეა. უფრო მეტიც, ზოგჯერ მკურნალობამდე არცკი მიდის საქმე, რადგან C ჰეპატიტის ზუსტი დიაგნოსტირებაც კი, საშუალოდ 1600 ლარი ღირს.

დიაგნოსტირებული დაავადების მკურნალობა ორი გავრცელებული პრეპარატით _ რიბავირინითა და ინტერფერონით ხდება. მკურნალობის ფასის გადახდა კი ყველას როდი შეუძლია. 24-კვირიანი კურსის გავლა _ 4500 ევრო, 48 კვირიანის კი 9000 ევრო ჯდება.

არასამთავრობო ორგანიზაცია “ახალი ვექტორი” და მისი დამფუძნებელი, კოკა ლაბარტყავა 2010 წლიდან ნარკოტიკის მომხმარებლებისთვის ექსპრეს ტესტებს ატარებენ. ლაბარტყავას თქმით, მათთან გამოკვლეულ ნარკომომხმარებელთა 80 პროცენტი C ჰეპატიტის ვირუსით ინფიცირებულია. მათი უმთავრესი პრობლემა კი ისაა, რომ სრულ დიაგნოსტირებასა და მკურნალობაზე ხელი არ მიუწვდებათ. ხარჯებს არც სახელმწიფო და არც სადაზღვევო კომპანიები არ ანაზღაურებენ.

“ამ ეტაპზე ყველაზე რეალისტური  იქნება, თუკი სახელმწიფო C ჰეპატიტით ინფიცირებულებს დიაგნოსტირების ხარჯების დაფარვაში  მაინც  დაეხმარება”, _ ამბობს ლაბარტყავა.

28 ივლისს მთელ მსოფლიოში და მათ შორის საქართველოშიც  ჰეპატიტების მსოფლიო დღე აღინიშნა. თბილისსა და რამდენიმე ქალაქში არასამთავრობო ორგანიზაციებმა მოაწყვეს აქცია “იცოდე, შეცვალე, დაიცავი”.

ორგანიზატორებმა დაწერეს პეტიცია და საქართველოს პრეზიდენტს, პარლამენტს, ჯანდაცვის სამინისტროსა და ადამიანის უფლებათა დამცველებს კონკრეტული მოთხოვნებით მიმართეს. ისინი ამ პეტიციით C ჰეპატიტის შესახებ სახელმწიფო სტრატეგიის შემუშავებას, ფართომასშტაბიანი კვლევის ჩატარებას და სოციალური დაზღვევის პროგრამებში ინფექციის დროული გამოვლენისა და მკურნალობის ხარჯების გათვალისწინებას ითხოვენ.

C ჰეპატიტი საქართველოში

სულ C ჰეპატიტის ექვსი გენოტიპი არსებობს. მათგან საქართველოში პირველი სამია გავრცელებული. მეორე და მესამე გენოტიპის დროს, ექვსთვიანი მკურნალობის შემდეგ, განკურნების ალბათობა 60-80 პროცენტია. პირველი გენოტიპის განკურნების ალბათობა კი ერთწლიანი მკურნალობის შემდეგ _ 40-50 პროცენტი. ქრონიკული C ჰეპატიტის დროს დაახლოებით 5-დან ერთ პაციენტს ღვიძლის ციროზი ან კიბო უვითარდება, რომლის მკურნალობის ერთადერთი გზა ღვიძლის ტრანსპლანტაციაა.

არის ისეთი შემთხვევებიც, როცა  უკუჩვენებების, ან ღვიძლის მდგომარეობის გართულებების გამო,  მკურნალობის ჩატარება საერთოდ შეუძლებელია.

C ჰეპატიტის რისკ-ჯგუფები

ადამიანები, რომლებსაც გადაუსხეს შეუმოწმებელი სისხლი

ჰემოდიალიზის ცენტრის პაციენტები და თანამშრომლები

ჰემოფილიით დაავადებული პაციენტები

ნარკოტიკის ინექციური მომხმარებლები, რომლებიც ზიარ შპრიცებს და ნემსებს იყენებენ

ადამიანები, რომლებსაც არასტერილურ სამედიცინო ინსტრუმენტებთან აქვთ შეხება

ადამიანები, რომლებიც არასტერილურ გარემოში იკეთებენ აკუპუნქტურას ან ტატუს

ასევე, შედარებით იშვიათად ჯანდაცვის სფეროს წარმომადგენლები

დაუცველი სქესობრივი კავშირის მქონე ადამიანები

ახალშობილები, რომელთა მშობლები ინფიცირებულები არიან

შემთხვევათა 10-40 პროცენტში რისკ-ფაქტორები გარკვეული არაა