Catword's Blog

Houses of the Holy

A diplomatic deal to restore crumbling Georgian monasteries in Turkey faces stiff Orthodox opposition.

21 March 2012

TBILISI | The cupola of Oshki monastery dates to the 10th century, and it’s falling apart. Medieval frescoes are peeling off the building’s moss-covered interior walls. In recent years two stone columns covered with bas-reliefs have been plundered. Cows and donkeys shelter inside.

The cupola of the medieval Georgian Orthodox monastery of Oskhi in northeastern Turkey.

This Georgian Orthodox monastery and the crumbling Christian temple of Ishkhani, parts of which date to the 7th century, are located in northeastern Turkey, in an area formerly known as Tao-Klarjeti that centuries ago belonged to the Georgian kingdom. For years, as the monasteries’ condition worsened, Georgian and Turkish officials have tried to negotiate a deal to restore them.

On 27 January, Georgian Culture Minister Nikoloz Rurua and his Turkish counterpart, Ertugrul Gunay, reached an agreement under which Turkey will restore the medieval structures, with Georgian specialists supervising the work. In exchange, Georgia will rehabilitate a mosque in the southwestern town of Akhaltsikhe and build a replica of the Abd al-Aziz mosque in the border city of Batumi, which was burned down during the Soviet era.

The two countries nearly struck a similar pact in 2005, when specialists first raised alarms about the critical condition of the monasteries. They were close to agreements again in 2007 and 2011. Each time, Georgia’s government yielded to Orthodox leaders, who objected to linking the monasteries to new mosques in Georgia. The latest agreement, still unsigned, has raised similar hackles.

“Turkey has issued an ultimatum. If our governments have friendly ties, why does Turkey demand that we build a new mosque in Georgia?” said the Rev. Michael Botkoveli, secretary of the Georgian patriarchate. “We can’t understand why our government has accepted such unreasonable conditions.”

The patriarchate has an alternative plan to save the monasteries: submit them to UNESCO as potential World Heritage Sites. But Georgian historian Buba Kudava, who has done extensive research on Tao-Klarjeti, pointed out that the process would have to be initiated by Turkey, which is unlikely to prioritize Georgian sites for UNESCO consideration ahead of a plethora of monuments to its own history and culture.

What Orthodox leaders declare a Turkish ultimatum, Kudava termed normal bilateral relations. “It can’t be called ‘a trade’ or ‘an ultimatum,’ ” he said. “It’s diplomatic talks between two countries!”

While those talks have dragged on, the condition of the monasteries has worsened. A 2008 proposal involved three monasteries and three mosques, but since that deal collapsed, so, too, has the third monastery, Khandzta.

“Our priority is to save our cultural heritage,” Kudava said. “There’s no time for another delay.”

To opponents, the agreements represent not diplomatic quid pro quo, but concessions to rising Turkish influence in Adjara, the border region of which Batumi is the capital. Echoing a 2008 letter the leader of the Georgian Orthodox Church, Patriarch Ilia II, wrote to the country’s prime minister objecting to a deal then on the table, Botkoveli said the region’s Islamic population already has sufficient places to worship.

“Aren’t more than a hundred mosques enough for Muslims in Adjara?” he said. “I think Georgian Muslims have more than enough mosques. Let’s set a date when they are gathering in mosques and we’ll see how many of them show up.”

Tariel Nakaidze, head of the Georgian Muslims Union, called such comments “very insulting.”

“They constantly underline that we already have loads of mosques, so why should Turkey build another one?” Nakaidze said. “They make it sound as if all mosques belong to the Turks. They forget that we are Georgians first, then Muslims.”

But the church’s position strikes a chord with devout Christians in Batumi. Orthodox crowds held an open-air mass on 4 March to protest the reconstruction of the mosque.

The dispute reflects centuries of history that have seen Adjara embrace different faiths. The region was part of the Georgian kingdom from medieval times until the early 17th century, when it was conquered by the Ottomans and Islamicized. (Another church objection stems from the rebuilt mosque being named for Abd al-Aziz, the Ottoman sultan from 1861 to 1876. “Why should we build a mosque dedicated to a conqueror of our lands?” Botkoveli said. Kudava, the historian, countered, “By that logic, Russian Orthodox churches could be symbols of the Russian empire.”)

After Turkey’s defeat in an 1877-1878 war with Russia, the province was ceded to the Russian empire. Under Soviet rule it became an autonomous republic, and both Orthodox and Muslim houses of worship were dismantled or repurposed during Stalin’s rule. With the collapse of communism, Adjara reverted to Georgia.

Since then, Orthodox influence in the region has grown through institutions such as Tbel Abuseridze University. Launched in 2009 in the heavily Muslim village of Khichauri, the school offers free tuition and meals to Adjarian students – an exception among Georgian public universities, which offer free education only to students granted full scholarships, regardless of their home region. According to a paper by the European Center for Minority Issues, the Tbel Abuseridze faculty is dominated by Orthodox priests from elsewhere in Georgia, and the church’s role figures strongly in the school’s history instruction.

There are no precise data on Adjara’s religious demographics, and estimates vary widely. Some official figures set the Islamic population at about 10 percent, centered in rural communities, but the Georgian Muslims Union says the true figure is more like 65 percent and that in some areas of the province the Islamic faithful are underserved.

According to a 2010 census of religious facilities by the Niko Berdzenishvili Institute, a research center in Batumi, there are 184 active Muslim buildings in Adjara but only one functioning mosque in the regional capital.

“Muslims have been demanding a new mosque in Batumi for more than 10 years,” said Jemal Paksadze, the chief mufti of Adjara.

Local Muslims say the single operating mosque in the city is frequently overcrowded. “While at prayer people stand in the mosque yard in the open air, and even occupy neighboring streets,” said Temur Gorgadze, head of the Union of Theologians, a civic group.

The Georgian Culture Ministry says the Abd al-Aziz facility will not be a functioning mosque but a museum, much as the restored monasteries across the border will showcase Georgia’s heritage in region. That carries little weight with some Batumi residents, who already view the planned mosque more in political than religious terms, as an extension of Turkish influence in the border city.

“Turks have large shares in [Batumi] businesses,” one resident said. “They get second citizenship of Georgia, and Turkish investors buy property for a song.”

Some opposition politicians have seized on anti-Turkey sentiments, notably Murman Dumbadze, who was booted from the liberal, opposition Republican Party for vitriolic Turkophobic statements. At a 13 February press conference, he called the Batumi mosque proposal “an insidious plan, by which Turkey imposes its will on us.”

Such rhetoric notwithstanding, Beka Mindiashvili, head of the Tolerance Center in the state public defender’s office, said the church, rather than politicians, is primarily responsible for stoking the conflict.

“It all stems from the patriarchate, which knows how to use its influence,” Mindiashvili said. Polls repeatedly show that Ilia II and his church are widely admired in Georgia.

“It doesn’t matter who builds the mosque, Turkey or somebody else. The patriarchate just does not want any other mosque in Batumi,” Mindiashvili said.

To supporters of the new deal, the mosque controversy muddies the core issue, which is cultural rather than religious.

“One cannot prevent people from demanding a shrine to carry out their rituals. What we are facing now is another issue,” Zviad Koridze, a prominent Tbilisi journalist and adviser to the Eurasia Partnership Foundation, said in an interview with online magazine Netgazeti. “The deal between Georgia and Turkey should not be discussed in a religious context. The main focus is a national interest – we are striving to save our cultural heritage.”


Romani in Kobuleti

მოკლე ფილმი ქობულეთელ ბოშებზე, რომელიც ტოლერანტობის ცენტრისთვის გადავიღე

ბიბლიაც ხელახლა უნდა გავიაზროთ


ინტერვიუ ლორდ რიჩარდ ჰარისთან 

მომზადებულია– თვის

რიჩარდ დუგლას ჰარისი 1987 წლიდან 2006 წლამდე ანგლიკანურ ეკლესიაში ოქსფორდის ეპისკოპოსი,  1993 წლიდან კი, ლორდთა პალატის წევრი იყო. 2008 წლიდან იგი  გრეშამის კოლეჯში ღვთისმეტყველების პროფესორია. ჰარისმა 1958 წელს სამხედრო სამსახური დატოვა და კემბრიჯში თეოლოგიის სასწავლებლად გაემგზავრა. საეკლესიო მოღვაწეობასთან ერთად, იგი სამეცნიერო ორგანიზაციებთანაც აქტიურად თანამშრომლობდა.  ჰარისი იყო ხელოვნური განაყოფიერებისა და ემბრიოლოგიის, ასევე ბიოეთიკის საბჭოს წევრი,  თავმჯდომარეობდა ლორდთა პალატაში ღეროვანი უჯრედების კვლევის კომიტეტს.  1996 წელს ჰარისი ლიტერატურის სამეფო საზოგადოების წევრი გახდა. 2001 წელს კი ოქსფორდ ბრუქსის უნივერსიტეტში დოქტორის საპატიო წოდება მიანიჭეს. ჰარისი ”ბიბისი რადიო 4”-თანაც თანამშრომლობს და ქრისტიანულ ხელოვნებაზე გადაცემებს რეგულარულად ამზადებს. ასევე პატრონაჟს უწევს საქველმოქმედო ორგანიზაცია “ფაუერ ინთერნეშენალს” (, რომელიც ღარიბ ქვეყნებში შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ადამიანებს ეხმარება. თბილისში გამართული ევროპის კვირეულის ფარგლებში ლორდი ჰარისი საქართველოს სტუმრობდა. მან მონაწილეობა მიიღო ევროპის სახლში გამართულ საჯარო დისკუსიაში „სეკულარიზმი – რელიგიის როლი სეკულარულ სახელმწიფოში“. ასევე შეხვდა სახალხო დამცველთან არსებულ რელიგიათა  საბჭოს.



ანგლიკანურ ეკლესიას განსაკუთრებული სტატუსი აქვს. მაღალი რანგის საეკლესიო პირებს თანამდებობაზე სამეფო ტახტის პატრონაჟით ნიშნავენ,  ლორდთა პალატაში კი, ეპისკოპოსებს გარანტირებული ადგილები აქვთ.  რამდენად კომფორტულად გრძნობთ თავს  გარემოში, რომელიც ამ ინსტიტუციის ნაწილია?

მართალი ხართ, ანგლიკანური ეკლესია ბევრი პრივილეგიით სარგებლობს, ლორდთა პალატაშიც არიან ეპისკოპოსები, მაგრამ ჩვენ არ ვფლობთ რეალურ ძალაუფლებას. მე ამას ”სიმბოლურ უპირატესობას” ვუწოდებ ხოლმე. შეიძლება გარკვეულ პროცესებზე ზეგავლენის მოხდენა შეგვიძლია, მაგრამ ეს ნამდვილად არაა ძალაუფლება. ანგლიკანური ეკლესია განსაკუთრებული სტატუსის მიუხედავად, სახელმწიფოსგან დაფინანსებას არ იღებს. მხოლოდ საქველმოქმედო  შემოწირულობებით ვარსებობთ. იმ შემთხვევაში, თუკი ვინმე საჩუქრად ქონებას გადმოგვცემს, ზუსტად ისევე ვიხდით  მასზე საშემოსავლო გადასახადს, როგორც მანამდე ამ ქონების დონორი იხდიდა. სახელმწიფო ზოგჯერ აფინანსებს ისტორიული ნაგებობების შენახვას, მაგრამ ძირითადად, მათ კონსერვაცია-შენარჩუნებაზე ზრუნვა მაინც ჩვენ გვიწევს.

ჩემი აზრით, საქართველომ   შეიძლება  ინგლისის მაგალითით იხელმძღვანელოს.    როდესაც საპატრიარქო დაფინანსებას სახელმწიფო ბიუჯეტიდან იღებს, ეს სხვა რელიგიურ უმცირესობებს არათანაბარ პირობებში აყენებს. სახელმწიფომ უნდა იზრუნოს ისტორული საეკლესიო ნეგებობების დაცვაზე, რადგან კულტურული მემკვიდრეობა საერთო ქონებაა  და იგი არა ერთ რომელიმე კონფესიას, არამედ, მოქალაქეებს და ქვეყანას ეკუთვნის.

ბრიტანეთში კანონის წინაშე ყველა რელიგია თანასწორია.  არსებობს სახელმწიფო სუბსიდირებაზე მყოფი ე.წ რელიგიური სკოლები (faith schools). აქაც, ყველა კონფესიის სკოლა სახელმწიფოსგან თანაბარ დაფინანსებას იღებს.

სწორედ ამიტომ, ზოგჯერ ანგლიკანური ეკლესიის ყველაზე აქტიური დამცველები ებრაელი და მუსლიმი ლიდერები არიან, რომლებიც ანგლიკანური ეკლესიის ქოლგის ქვეშ,  თავს დაცულად გრძნობენ.

ეს ბევრისთვის  უცნაურად შეიძლება ჟღერდეს.  წესით,  ყველა ეკლესიას, რაც შეიძლება მეტი მორწმუნის მომხრობა და „ბაზარზე“ თავის დამკვიდრება უნდა…

კი,  გარკვეულწილად მართალია. მაგრამ უმცირესობებსა და ანგლიკანურ ეკლესიას თანაბარი უფლებები აქვთ. ესაა მთავარი. რა თქმა უნდა, ას ორმცოდაათი წლის წინ ასე არ იყო. ანგლიკანური ეკლესია საკმაოდ რეპრესიულ მეთოდებს იყენებდა უმცირესობების წინააღმდეგ. დღეს კი, მას მხოლოდ სიმბოლური უპირატესობა აქვს. რა თქმა უნდა, არსებული მდგომარეობაც შეიძლება შეიცვალოს. პირადად ჩემთვის არც  ეს იქნება ტრაგედია.

უპირატესობა ახსენეთ, და მგონი ეს უპირატესობა მხოლოდ სიმბოლური არ უნდა იყოს. მაგალითად, თუკი სამეფო ოჯახის წევრი დაქორწინდება კათოლიკეზე ან გახდება კათოლიკე, ტახტის მემკვიდრეობასაც გამოემშვიდობება. 

ჩემი აზრით, ეკლესიაში ბევრი რამ შესაცვლელია. მაგრამ დედოფალი ანგლიკანური ეკლესიის წარმომადგენელი უნდა იყოს, რადგან მისი ერთ-ერთი ტიტულიც ამას გულისხმობს.

შემდეგი კორონაცია ალბათ უფრო მულტირელიგიურ გარემოში ჩაივლის. ანგლიკანური ეკლესია და მისი სტატუსი უამრავი, ერთმანეთზე გადახლართული ძაფისგან შედგება.  შეიძლება სხვა ძაფები გადაჭრა, მაგრამ რასაც ვერ შეცვლი, ეს დედოფლის როლია – ამაზე დგას მონარქია.   ადრე ეპისკოპოსებს მხოლოდ პრემიერ მინისტრი ნიშნავდა. ეს წესი შეიცვალა. თუკი ლორდთა პალატაში რეფორმები გატარდება, შესაძლებელია,  ეპისკოპოსების რიცხვი შემცირდეს, ან საერთოდ აღარ იყვნენ წარმოდგენელი მთავრობაში.

როგორ ხედავთ ეკლესიის როლს თანამედროვე სეკულარულ სახელმწიფოში? ზოგისთვის რწმენა პრივატული სფეროა. ზოგი კი ფიქრობს, რომ ეკლესიამ საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე გავლენა არ უნდა იქონიოს. 2011 წელს რიჩარდ დოუკინსის ასოციაციის მიერ ჩატარებული კვლევის მიხედვით, ბრიტანელი ახალგაზრდების 74 პროცენტი მიიჩნევს, რომ ეკლესიას პოლიტიკასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე ზეგავლენა არ უნდა ჰქონდეს.

დღეს, ხალხს რელიგიაზე მეტად, სულიერი ცხოვრება აინტერესებს. სულიერება მეტისმეტად ზოგადი ცნებაა. ჩემი გაგებით, ეს პრივატული, შინაგანი მდგომარეობაა. რელიგიაც სწორედ აქ იღებს სათავეს. მაგრამ ისიც უნდა გავითვალსიწინოთ, რომ მაგალითად, მუსლიმისთვის  რელიგია მხოლოდ პრივატულ სფეროზე მიჯაჭვული ვერ იქნება, იგი საჯარო სივრცეშიც იჭრება და  იქ ადგილს იმკვიდრებს. ასევე, ქრისტიანობაც, მხოლოდ პირად სივრცეში ვერ იარსებებს.  ეკლესიას აქვს უფლება,  სხვა ინსტიტუციების ან უფლებადამცველი ორგანიზაციების მსგავსად, აზრი გამოთქვას სამართლიანობის, ადამიანის უფლებების თუ მშვიდობის შესახებ.  თუმცა, ამას პროპაგანდის სახე არ უნდა ჰქონდეს.

მნიშვნელოვანია, რომ განვასხვავოთ სეკულარიზაციის პროცესი სეკულარული სახელმწიფოს ცნებისგან. 1960-იან წლებში სოციოლოგები ამბობდნენ, რომ თანამედროვე მსოფლიოს სეკულარიზაციის ტალღამ გადაუარა.  მაგრამ, რა არის სინამდვილეში სეკულარიზაციის პროცესი, ისევ ღია შეკითხვად რჩება. კანადელი ფილოსოფოსი ჩარლზ ტეილორი თავის წიგნში „სეკულარული ერა“ ამბობს, რომ სეკულარული სივრცე ისეთი გარემოა, სადაც რელიგიური დისკურსი არის მრავალთაგან ერთ-ერთი. ანალოგიურადაა ბრიტანეთშიც. რელიგიაზე უნდა იკამათო, დაასაბუთო იგი და შეიძლება უმცირესობაშიც აღმოჩნდე.  სწორედ ამას ვუწოდებ მე სეკულარიზმს.

ტეილორი სეკულარიზმის ათვლის წერტილს შუა საუკუნეებში პოულობს, როცა ბერები მონასტრებს ტოვებდნენ, თავიანთი იდეების გასავრცელებლად ქალაქში ჩადიოდნენ და რელიგია ხალხში შეჰქონდათ. იგი სეკულარიზაციის პროცესს გრძელვადიან პერსპექტივაში განიხილავს. სეკულარიზმი არ ნიშნავს, რომ რელიგიას არსებობის უფლება არ აქვს.

რაც შეეხება სეკულარულ საზოგადოებას, აქ უკვე ინსტიტუციებთან და პოლიტიკურ დისკურსთან გვაქვს საქმე. მნიშვნელოვანია რა ურთიერთდამოკიდებულება აქვთ ერთმანეთისადმი სახელმწიფოსა და ეკლესიას. კლასიკური გაგებით, სეკულარულ ქვეყანაში სახელმწიფო და რელიგია გამიჯნულია.

ამ თვალსაზრისით, ინგლისი არ არის სეკულარული ქვეყანა, რადგან ანგლიკანური ეკლესია, ფაქტობრივად, შეზრდილია სახელმწიფოსთან. მაგრამ, ამავე დროს, ის ფუნქციონირებს, როგორც სეკულარული სახელმწიფო. ინგლისი ბევრად უფრო სეკულარულია, ვიდრე თუნდაც საქართველო, სადაც ეკლესია მატერიალური სარგებლის მიღების გარდა, პოლიტიკური მანიპულაციის საშუალებასაც იძლევა.

სეკულარიზაციის თანმდევი პროცესია ისიც, რომ მორწმუნეების რიცხვი მცირდება. კიდევ უფრო მცირეა იმ ადამიანების რაოდენობა, რომლებიც ეკლესიაში რეგულარულად დადიან. ხომ არ ხედავთ საფრთხეს იმაში, რომ აუდიტორიას დაკარგავთ?

დემოკრატიულ ქვეყანაში ყველას აქვს გამოხატვის თავისუფლება. უმნიშვნელოა, უმცირესობაში ხარ თუ უმრავლესობაში, – ამიტომ ამის არ მეშინია.  ანგლიკანური ეკლესიის გავლენა, რა თქმა უნდა, ისეთი აღარ არის, როგორიც რამდენიმე ასეული წლის წინ იყო. ასევე, ძალიან ცოტანი არიან ისინი, ვინც საეკლესიო ცხოვრებით ცხოვრობენ. მაგრამ, ჩვენ ამ უმცირესობისთვის ვარსებობთ.

თანაც, ეკლესიამ სათქმელი არამარტო მორწმუნეებამდე, არამედ აგნოსტიკოსებამდე, ათეისტებამდეც უნდა მიიტანოს. ჩვენ უნივერსალურ ენაზე ვლაპარაკობთ და საერთო მორალურ პრინციპებს ვეყრდნობით. ეკლესიის როლი გლობალიზაციის ეპოქაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, ის კულტურის იდენტიფიკატორი ხდება.  მაგრამ, როგორც უკვე ვთქვი, ყველაზე მეტად დღეს ადამიანს არა ინსტიტუციური ჩარჩოები, არამედ სულიერი ცხოვრება ჭირდება.  ცნობილი ფილოსოფოსები, მაიკლ სანდელი, ჰაბერმასი სწორედ ამ მორალურ საყრდენზე საუბრობდნენ.  სულიერების პოვნა კი, იმისგან დამოუკიდებლად შეიძლება, ეკლესია უმრავლესობაში იქნება, თუ უმცირესობაში.

თავის დროზე თქვენ  დიდ ბრიტანეთში ადგილობრივი თვითმართველობის კანონის 28-ე მუხლს ეწინააღმდეგებოდით, რომელიც სასწავლო პროგრამასა და მასმედიაში  ჰომოსექსუალიზმის პროპაგანდას კრძალავდა. ასევე 2003 წელს ეპისკოპოსად  ჰომოსექსუალი მღვდელი ჯეფრი ჯონი აკურთხეთ, რისთვისაც საეკლესიო პირებმა მკაცრად გაგაკრიტიკეს.  მას შემდეგ შეიცვალა თუ არა ანგლიკანური ეკლესიის დამოკიდებულება სექსუალური უმცირესობებისადმი?

ინგლისში მოქმედებს კანონი, რომელიც  რელიგიური კუთვნილების, სქესის, სექსუალური ორიენტაციის საფუძველზე მოქალაქეების დისკრიმინაციას კრძალავს.  ამ მხრივ, სექსუალური უმცირესობების უფლებები დაცულია. მაგალითად, იყო შემთხვევა, როცა წყვილმა საკუთარი საოჯახო სასტუმროს (bread and breakfast) რეკლამირებისას განაცხადა, რომ სექსუალური უმცირესობების მისაღებად მზად არ იყო. ამის გამო, ერთ-ერთმა გეი წყვილმა  სასტუმროს სასამართლოში  უჩივლა და პროცესიც მოიგო. სასტუმროს მფლობელებს დისკრიმინაციისთვის დიდი ჯარიმა გადაახდევინეს.

როგორც ხედავთ, საჯარო სივრცეში ეს პრობლემა მოგვარებულია, მაგრამ ეკლესია, ზოგჯერ, კანონს გვერდს უვლის. ანგლიკანურ ეკლესიაში სექსუალური უმცირესობების შესახებ აზრი  იყოფა.  ოფიციალურად, ეკლესია მზად არაა ეს ადამიანები თავის რიგებში მიიღოს.

თუმცა,  მე  განსხვავებული პოზიცია მაქვს.  ჩემი აზრით, ეკლესიამ უნდა მიიღოს და დალოცოს ერთი სქესის წარმომადგენლების ურთიერთობა.

ბიოლოგიური თავისებურებაა, როცა ადამიანებს იზიდავთ მათივე სქესის წარმომადგენლები და ამას ვერსად გაექცევი. ასეთი იყო ჯეფრი ჯონიც. მას უნდოდა, რომ ეკლესიისთვის შეეთავაზებინა მოდელი, რომელშიც ამ ადამიანებს ექნებოდათ სტაბილური ურთიერთობა თავიანთ პარტნიორებთან და ამავე დროს, თავს ეკლესიის ნაწილად იგრძნობდნენ.

მაგრამ  ბიბლია ეწინააღმდეგება ერთი სქესის წარმომადგენლებს შორის სქესობრივ კავშირს – სწორედ ეს მოყავთ ხოლმე არგუმენტად საეკლესიო პირებს…

ბიბლიაში ბევრი რამ წერია და მიუხედავად ამისა, ჩვენ თავადაც უნდა განვსაჯოთ, რა არის სწორი და რა – არა. ხალხი მეტისმეტად სელექციურად ეკიდება ბიბლიას.  ერთ წინადადებას ამოიღებენ, უკონტექსტოდ განიხილავენ და ამბობენ: მორჩა, ღმერთი ამას გვეუბნება!

მაშინ, როცა ბიბლია იწერებოდა, საზოგადოებას ჰომოსექსუალიზმის შესახებ განსხვავებული ხედვა ჰქონდა, მაგრამ დრო შეიცვალა, განვვითარდით და ბიბლიაც ხელახლა უნდა გავიაზროთ.

მიუხედავად იმისა, რომ ეკლესიას მთელ რიგ საკითხებზე ხისტი პოზიცია აქვს, საერო და საეკლესიო პირები,  საერთო მორალური პრინციპებიდან გამომდინარე, ბევრ  რამეზე თანხმდებიან.  თქვენ  ბიოეთიკის საბჭოს წევრი იყავით და ამ თემებზე თავადაც გიმსჯელიათ. ასეთია, მაგალითად, აბორტისა და ევთანაზიის პრობლემატიკა.

ნამდვილად, არის საკითხები, რომელზეც  სეკულარული საზოგადოების  ნაწილისა და ეკლესიის პოზიციები ერთმანეთს ემთხვევა.  თუმცა, ზოგიერთ ეთიკურ პრობლემაზე თვითონ ეკლესიაშიც არ არის შეთანხმებული აზრი.

კათოლიკური ეკლესიის პოზიცია აბორტზე ერთმნიშვნელოვანი და კატეგორიულია, ასევე ემბრიონული ღეროვანი უჯრედების გამოყენებაზე. ამავდროულად,  ჩანასახის სიცოცხლის ხელყოფას, შეიძლება ათეისტი ან აგნოსტიკოსი ზუსტად ისევე ეწინააღმდეგებოდეს, როგორც მორწმუნე.

ჩემი აზრით, აბორტი, გარკვეულ შემთხვევებში, გამართლებულია, მაგალითად, როცა საქმე დედის ჯანმრთელობას ან გაუპატიურებას ეხება.  რაც შეეხება ემბრიონულ ღეროვან უჯრედებს, ინგლისში ამ საკითხს ლიბერალურად უდგებიან და კვლევისთვის აქტიურად იყენებენ.

ასევეა ევთანაზია ან თვითმკვლელობა ექიმის დახმარებით.  საზოგადოების ნაწილი, არ აქვს მნიშვნელობა, მორწმუნეა, თუ აგნოსტიკოსი ან ათეისტი,  შეიძლება ამბობდეს, რომ ევთანაზიის ლეგალიზაცია არაჰუმანურია.

მეც ამ პოზიციას ვიზიარებ, თუმცა, ეკლესია ამ საკითხებზე სამსჯელოდ ღია უნდა იყოს და არ უნდა ჰქონდეს წინასწარ განსაზღვრული მზა პასუხები. არ ვუარყოფ, რომ არის კრიტიკული შემთხვევები, როცა ადამიანი აგონიაშია და სიცოცხლის საზრისს კარგავს. მაგრამ ასეთი შემთხვევებისთვის,  ჩვენ  ძალიან კარგი პალიატიური მზრუნველობის ცენტრები გვაქვს, სადაც სიკვდილის პირას მყოფი პაციენტებისთვის ტკივილისა და ტანჯვის შემსუბუქებაზე ზრუნავენ.

ბრიტანეთში არის კიდევ ერთი კომპრომისული გზა. ჩვენ გვაქვს გაიდლაინები, რომელიც საშუალებას აძლევს პაციენტს, წავიდეს შვეიცარიაში და იქ, ექიმის დახმარებით,  მოიკლას თავი. ორგანიზაცია „ეგზითი“ (Exit International) სწორედ  ასეთ პაციენტებს ემსახურება. ამავდროულად, პროკურატურა იკვლევს, თვითმკვლელობა ძალადობის შედეგად ან ფინანსური სარგებლის მიღების მიზნით ხომ არ ხდება.

ეკლესია ამ დროს ამბობს, რომ თვითმკვლელობა ერთადერთი ცოდვაა, რომელსაც ღმერთი ადამიანს ვერ მიუტევებს…

მე არ ვიტყოდი ასე ხისტად, რომ ღმერთი გვეუბნება, ნუ ჩაიდენთ თვითმკვლელობასო. ეს ჩემი გადასაწყვეტია.  თუმცა ვფიქრობ, რომ ყველაზე კრიტიკულ მომენტშიც კი,  ჩემი ცხოვრება აზრს არ დაკარგავს. დედაჩემი ინსულტის შემდეგ 7 წელი იყო პარალიზებული. ვერ ლაპარაკობდა და ვერც დადიოდა. ჩვენ მასზე ვზრუნავდით. არც კი ვიცი, მაშინ ევთანაზია კანონით დაშვებული რომ ყოფილიყო და ეს ნაბიჯი გადაგვედგა, ამის შემდეგ ჩვენ რას ვიგრძნობდით.  ადამიანებს ეშინიათ, თავი ზედმეტ ტვირთად არ იგრძნონ. თუკი ექიმის საშუალებით თვითმკვლელობა ლეგალიზებული იქნება, შესაძლოა, ადამიანებმა ადვილი გამოსავლის ძიების მიზნით, მასობრივად გადაწყვიტონ თვითმკვლელობა.   ჩვენ არ გვინდა ამ პროცესის წახალისება.

ათეისტი რიჩარდ დოუკინსი   და თქვენ  სახელმწიფო სკოლებში კრეაციონიზმის სწავლებას ეწინააღმდეგებოდით.  საერთოდ, თქვენი აზრით,  როგორ უნდა ისწავლებოდეს რელიგია სკოლაში?

იყო ერთი ევანგელური  სკოლა, სადაც კრეაციონიზმი  ბიოლოგიის გაკვეთილზე ისწავლებოდა. მე და დოუკინსი ვამბოდით, რომ ეს არასწორია, რადგან კრეაციონიზმი არ არის მეცნიერული თეორია.

რაც შეეხება რელიგიურ სკოლებს, ეს იგივე სახელმწიფო სუბსიდიაზე მყოფი სკოლებია, სადაც რელიგია სასწავლო პროგრამის დიდ ნაწილს იკავებს.

მე მომხრე ვარ, რომ ისწავლებოდეს რელიგიის ისტორია. თუმცა, გაკვეთილი ქადაგების ადგილად არ უნდა იქცეს.  ადამიანებს რელიგიური განათლება სჭირდება. რელიგიის ისტორია შეიძლება საინტერესო იყოს მორწმუნისთვისაც და ათეისტისთვისაც.

საქართველოში მართლმადიდებელი ეკლესია დიდი ხანია, ჩამოშორდა ეკუმენურ მოძრაობას. მაინტერესებს, რა ნაბიჯები იდგმება ამ კუთხით დიდ ბრიტანეთში, არსებობს თუ არა დიალოგი ქრისტიანულ ეკლესიებს შორის და როგორი ურთიერთობა გაქვთ მართლმადიდებლებთან?

დღესდღეობით ეს თემა ერთ ადგილასაა გაყინული. XX საუკუნის პირველ ნახევარში მართლაც ეიმედებოდათ, რომ ეკუმენური მოძრაობა ქრისტიანული სამყაროს გაერთიანებას შეძლებდა.  სამწუხაროდ, დღეს ეს ვერ ხერხდება.

მართლამდიდებელ ეკლესიასთან, თავისი არსით, ანგლიკანური ეკლესია ძალიან ახლოსაა. მაგრამ ჩვენ უკვე ქალთა ხელდასხმას ვაღიარებთ, რაც მართლმადიდებელ საეკლესიო პირებს არ მოსწონთ. სწორედ ქალების მღვდლობაა მთავარი პრობლემა, რის გამოც,  ჩვენ შორის ხიდი ჩატყდა.

საბჭოეთგამოვლილი ქვეყნებისთვის  განსაკუთრებით მტკივნეულია ეკლესიის სპეცსამსახურებთან თანამშრომლობის საკითხი. ბევრ პოსტკომუნისტურ ქვეყანაში საეკლესიო პირების ლუსტრაცია მოხდა. მაგალითად,  ერთი თვის წინ, ბულგარეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის სინოდის 11 წევრი ჯაშუშობაში ამხილეს.  საქართველოში საპატრიარქო ამ საკითხებზე არ საუბრობს, რაც ბევრ ადამიანს უნდობლობის საფუძველს უჩენს. როგორ ფიქრობთ, არის თუ არა ეკლესიის მორალური პასუხისმგებლობა, კომუნისტურ წარსულს ფარდა ახადოს და საზოგადოების წინაშე გულწრფელი იყოს?

ეს ძალიან სენსიტიური საკითხია და მიჭირს ერთმნიშვნელოვანი პასუხის გაცემა.  საბჭოთა კავშირის დროს, საეკლესიო პირები მართლაც თანამშრომლობდნენ  სპეცსამსახურებთან, ზოგიერთი პირდაპირ ან ირიბად ადამიანების სიკვდილზეც იყო პასუხისმგებელი.

ალბათ, სწორი იქნება, დავადგინოთ, თანამშრომლობის რა ხარისხზე და მასშტაბზეა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში საუბარი. ეს კი კომპეტენტურმა ადამიანებმა უნდა გამოიძიონ. ჩემი აზრით, სასურველია, შეიქმნას დამოუკიდებელ ექსპერტთა ჯგუფი და გაირკვეს, რა ტიპის თანამშრომლობასთან გვქონდა საქმე.  შემდეგ კი,  ეკლესიასთან შეთანხმებით, ეს ინფორმაცია საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი  გახდეს. 

ბოლო კითხვაც.  როგორ ფიქრობთ, ზოგადად,  დღეს რა უმთავრესი გამოწვევების წინაშე დგას ქრისტიანობა? შეგიძლიათ თქვენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი დაასახელოთ?

დღეს ჩვენი მთავარი გამოწვევა ისაა, რომ ქრისტიანობა ბევრი მორწმუნისთვის გაუგებარი გახდა. ხალხს არ აქვს რელიგიური განათლება და ამიტომ ვეღარ იგებს, ეკლესია რაზე ესაუბრება. საეკლესიო ცერემონიალებისას ქადაგება გადატვირთულია ტექნიკური ტერმინოლოგიით. აუცილებელია, რომ ეკლესიამ სათქმელი ადამიანებამდე მიიტანოს. სწორედ ამიტომ, საეკლესიო მოძღვრება ადამიანებისათვის გასაგებ ენაზე უნდა ითარგმნოს. ეკლესიას, ყველაზე მეტად, თანამედროვე  ენის გამონახვა სჭირდება.

Georgian Roma

Georgian Roma, a set on Flickr.

While conducting a research for my documentary film Venera, (working title of the project at the development stage) I try to get closer to Roma people and establish a rapport with them.

Last week I went to the village Agtaklia, often called Gachiani and visited several families there.
Roma women and children are apt to posing in front of a camera, however they look very natural and vibrant on the pictures.

I am totally amateur at photography but after a brief “photo-session” in Gachiani I really got penchant for shooting them endlessly…

You can look through some of the portraits in my flickr albums.

And here you can get acquainted with Venera, the protagonist of the story.

you may also like my previous post  about vestiges of Romani  musical traditions in Georgia 

How the Israelites in Georgia Celebrate Hanukkah

Hanukkah or Chanukah is the Jewish Festival of Lights and dates back to two centuries before the beginning of Christianity.

The festival reminds Jews of a time over 2500 years ago when Antiochus, a Syrian king, tried to make the Jewish people worship Greek gods. A statue of Antiochus was erected in the Jewish temple and the Jews were ordered to bow down before him. The Ten Commandments forbid Jews to worship statues or idols and so they refused.

A small group of Jews called Maccabees rebelled, and after a three year war they recaptured Jerusalem from the Syrians. But the temple was all but destroyed.

The Jews had to clean and repair the Temple, and when they were finished they rededicated it to God. They did this by lighting the lamp (Menorah) – which was a symbol of God’s presence. Only one small jar of oil was found, enough for one day, but miraculously the lamp stayed alight for eight days.

The Hanukiah symbolises how God looked after the Jewish people at this difficult time. That’s why it is celebrated by lighting one candle on the Hanukiah (an eight-stemmed candelabrum) each day.

(info from BBC)

Hanukkah is celebrated in Tbilisi too. To behold  and shoot how Israelites celebrate this festival here, I went to Tbilisi Synagogue.  

Some pics from Prague

Prague, view from Vyšehrad CastleVyšehradský hřbitovVyšehrad CastleIMG_9175St. Vitus Cathedral
St. Vitus CathedralSt. Vitus CathedralKarluv MostMalá StranaKarluv MostView from Karluv Most
Charles BridgeMalá StranaKarluv Most, Charles Bridge
Old Jewish CemetaryPuppets Shop in PragueKarluv Most, Charles Bridge

შიდსი – ”დავიყვანოთ ნულამდე”

მოკრიალებული იატაკი, ჰალოგენური განათება, ტყავის მოხერხებული სავარძლები, მაგიდაზე ყვავილები და პრიალა ჟურნალები, კედელზე ტელევიზორი – ერთი შეხედვით, ყველაფერია იმისთვის, რომ პაციენტმა მისაღებში თავი მყუდროდ და კომფორტულად იგრძნოს.

ეს თბილისის ერთ-ერთი კერძო სტომატოლოგიური კლინიკის მისაღებია.  შესვლისთანავე,  სასიამოვნო გარეგნობის გოგონა ღიმილით მეგებება.

-”იცით, მე აივ ინფექცია მაქვს, კბილის ამოღება მინდა და მაინტერესებს, ექიმი თუ მომემსახურება”, – ვუხსნი გოგონას.

გოგონას გამომეტყველება ეცვლება და შეშფოთებული ამბობს, ”ერთი წუთით, ვიკითხავ” .  შემდეგ ექიმებს ურეკავს და ათი წუთის განმავლობაში კლინიკაში ჩოჩქოლია. ბოლოს კაბინეტიდან გამოდის თეთრხალათიანი ექიმი და მორიდებულად მიხსნის:

”- იცით, სპეციალური სითხეებია საჭირო და ახლა არ გვაქვს, ამიტომ იქნებ სხვაგან წახვიდეთ!”

იმის გასარკვევად, ემსახურებიან თუ არა სამედიცინო დაწესებულებებში აივ დადებით პირებს მათი სტატუსის გამხელის შემდეგ,  ”ლიბერალმა” მცირე ექსპერიმენტი ჩაატარა და თბილისის რამდენიმე ცენტრალურ სტომატოლოგიურ კლინიკაში მივიდა.

”მართალია, ჩვენთან სტერილიზაცია ხუთიანზეა,  მაგრამ ახლა ხელთათმანები არ გვაქვს”, ”დღეს ექიმი არაა, ხვალ მობრძანდით”, ”არ ვიცი, მაგის იმუნიტეტის პატრონს, იქნებ სტაციონარში წაიყვანოთ!”- ასე სამ სტომატოლოგიურ კლინიკაში გვიპასუხეს. თუმცა, იყვნენ ისეთებიც, სადაც კბილის ამოღებაზე უყოყმანოდ დაგვთანხმდნენ.

საქართველოს კანონი აივ ინფექცია / შიდსის შესახებ დღეს აივ ინფექციის მქონე ადამიანებს სამედიცინო დაწესებულებებში თავიანთი სტატუსის გამხელას არ ავალდებულებს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ექიმმა ყველა პაციენტი პოტენციური ინფექციის წყაროდ უნდა განიხილოს და სტერილიზაციისა და ჰიგიენის წესები მკაცრად დაიცვას.

კანონში ეს ცვლილება სამი წლის წინ სწორედ იმიტომ შეიტანეს, რომ აივ დადებით პირებს  ექიმთან ვიზიტისას პრობლემები ხშირად ექმნებოდათ, და სტიგმის გამო, მათ გამუდმებით ერთი კლინიკიდან მეორეში აგზავნიდნენ.

ამ ცვლილებას დიდი წინააღმდეგობა მოყვა, განსაკუთრებით, ექიმების მხრიდან.

”თუ მეცოდინება რომ აივ ინფიცირებულია, იმ ინსტრუმენტებს სულაც გადავყრი”, ”სხვა დროს შეიძლება ”ლაით” სტერილიზაციას ვაკეთებდე, აივ ინფიცირებულთან კი,  უფრო ფრთხილად ვიქნები” –  ზუსტად ამ სიტყვებით მიპირისპირდებოდა ზოგიერთი ექიმი”, – იხსენებს ახალი კანონის ერთ-ერთი თანაავტორი, აივ პოლიტიკისა და ადვოკატირების ექსპერტი მზია ტაბატაძე.

მიუხედავად იმისა, რომ სამედიცინო ინსტრუმენტების სტერილიზაციის შემთხვევაში, აივ დადებითი პირების მომსახურება უსაფრთხოა, “ლიბერალის” მიერ ჩატარებული ექსპერიმენტი აჩვენებს, რომ ექიმების მხრიდან მათ მიმართ სტიგმა არ შემცირებულა.

”დღეს, როცა მკურნალობის მეთოდები ბევრად გაუმჯობესდა და შიდსი აღარ ნიშნავს სიკვდილს, ერთ-ერთი ყველაზე დიდი პრობლემა სწორედ სტიგმა, შემდეგ  კი, საზოგადოების მხრიდან,  აივ დადებით პირთა ამ სტიგმით გამოწვეული დისკრიმინაციაა,”- ამბობს შიდსით დაავადებულთა დახმარების ფონდის ფსიქოლოგი გიორგი წოწკოლაური.

სტიგმა არაა აბსტრაქტული ცნება, რომელსაც პრობლემის სიმწვავის ხაზგასასმელად იყებენენ.  ესაა იარლიყი, რომელსაც ადამიანების გარკვეულ ჯგუფს ”აკრავენ”, ამით გამოკვეთენ მათ განსხვავებულობას და საზოგადოებას ორ ნაწილად ყოფენ:  ”ჩვენ” და ”ისინი”.  ამ დროს, საზოგადოების ”ჩვენ” ნაწილი ფიქრობს, რომ ”შიდსის პრობლემა” მას არასდროს შეაწუხებს.

”ეს კი თავის მხრივ, ”თვითსტიგმასაც” იწვევს,” – ამბობს საინფორმაციო სამედიცინო ფსიქოლოგიური ცენტრის ”თანადგომა” ექსპერტი, კახაბერ კეპულაძე და იქვე დასძენს: ” მაგალითად, ადამიანები ხშირად თვითგვემას იწყებენ, ჰგონიათ, რომ ისინი ”ცუდი ქცევის” გამო დაისაჯნენ და ამიტომ ცუდი მოპყრობის ღირსნიც კი არიან.”

სწორედ სტიგმის გამო ხდება, რომ აივ დადებითი პირები საკუთარი უფლებების დასაცავადაც იშვიათად იბრძვიან.

საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელი მირანდა თავაძე ამბობს, რომ თითზე ჩამოსათვლელია იმ შემთხვევების რაოდენობა, როცა აივ დადებითმა პირებმა სახალხო დამცველს სამსახურიდან მათი უკანონოდ დათხოვნის ან სხვა რომელიმე უფლების დარღვევის ჩივილით მიმართეს.

აივ დადებითი პირების უფლებებს დღეს სრულყოფილად ვერც კანონი იცავს. მაგალითად, არ არსებობს ოფიციალურად დამტკიცებული, სრული სია იმ პროფესიების ან საქმიანობისა, რომელთა შესრულებაზეც დამსაქმებელს შეუძლია აივ დადებით პირებს უარი უთხრას.

”კანონქვემდებარე აქტი, რომელიც ამ საქმინობების ჩამონათვალს მოიცავს, უკვე ორი წელია არსებობს, მაგრამ ხელმოწერილი არაა, და შესაბამისად არც ძალაში შესულა,”- ამბობს თავაძე.

2011 წლის 15 ნოემბრის მონაცემებით, საქართველოში სულ 3057 ინფიცირებულია. წელს აივ-ის 366 ახალი შემთხვევა გამოვლინდა,  2010  წელს – 455 , 2009 წელს კი – 385.

ადრე თუ ნარკოტიკების ინექციური მომხმარებლები მკვეთრად ჭარბობდნენ სხვა გზით დაავადებული პაციენტების რაოდენობას, ახლა პროპორცია შეიცვალა. 2011 წლისთვის ჰეტეროსექსუალური კონტაქტით დაინფიცირების მაჩვენებელი თითქმის 40 პროცენტი გახდა, ინექციური ნარკოტიკების გამოყენებით დაინფიცირების მაჩვენებელმა კი, 55-56 პროცენტამდე დაიწია.

ზოგადად, მსოფლიოში შიდსით სიკვდილიანობის ტენდენცია თანდათან მცირდება.  2011 წლისთვის  მთელ მსოფლიოში შიდსთან ასოცირებული დაავადებებით სიკვდილიანობამ 21 პროცენტით იკლო. 2005 წლის პიკის შემდეგ, ეს ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია. 21 პროცენტით შემცირდა აივ ინფიცირების ახალი შემთხვევების რაოდენობაც.

2010 წელს შიდსისგან მსოფლიოში 1.8 მილიონი ადამიანი დაიღუპა, რაც 2005 წელთან შედარებით, 2.2 მილიონით ნაკლებია. სპეციალისტები ამბობენ, რომ სიკვდილიანობის შემცირება პრევენციისა და მკურნალობის მეთოდების გაუმჯობესების დამსახურებაა.

”რამდენ ხანს ვიცოცხლებ? როდის მოვკვდები?” – ”პირველად სწორედ ამ კითხვებს გვისვამენ, როცა ჩვენთან მოდიან”- ამბობს  შიდსით დაავადებულთა დახმარების ფონდის ფსიქოლოგი გიორგი წოწკოლაური. ”ჩვენ კი ვეუბნებით, რომ შიდსი არ ნიშნავს სიკვდილს, ”- დასძენს იგი.

21-ე საუკუნეში აივ ინფექციასთან (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) ბრძოლა გაცილებით ეფექტური გახდა. ადრეულ სტადიაზე ინფექციის გამოვლენისას შეიძლება ორგანიზმის იმუნიტეტი ავამაღლოთ და სრულფასოვანი ცხოვრებითაც ვიცხოვროთ.

დღეს ყველაზე მეტად აივ ინფექციასთან ბრძოლას დაავადების გვიანდელ სტადიაზე გამოვლენა ართულებს.

ეპიდემიოლოგების თქმით, როცა დიაგნოზი გვიან ისმება და  დაავადება უკვე შიდსის სტადიაზეა, ორგანიზმის იმუნიტეტი უკიდურესად ქვეითდება.  ასეთ დროს ხშირად ვითარდება შიდსთან ასოცირებული  დაავადებები, მაგალითად, პნევმონია ანუ ფილტვების ანთება ან ტუბერკულოზი. დასუსტებულ ორგანიზმს დაავადებასთან ბრძოლა უჭირს და სიკვდილის მიზეზიც ეს არის ხოლმე.

”ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული შეხედეულება ”მე ეს არ დამემართება” ხელს უშლის დაავადების პრევენციას,”- ამბობს ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და  კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის ეპიდემიოლოგიური დეპარტამენტის ხელმძღვანელი ნინო ბადრიძე.

სწორედ ამიტომ, თუკი ადამიანი სარისკო ქცევის მქონედ ითვლება,  აივ-ზე ტესტი რეგულარულად უნდა ჩაიტაროს. ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და  კლინიკური იმუნოლოგიის ცენტრში გამოკვლევა უფასოა. თუმცა, პირადობის მოწმობის წარდგენაა საჭირო. პაციენტის ვინაობა კონფიდენციალური რჩება.

სარისკო ქცევა ძირითადად ნარკოტიკების არასტერილური, საზიარო შპრიცით ან სხვა საინექციო საშუალებების მოხმარებას და დაუცველ ჰეტეროსექსუალურ ან ჰომოსექსუალურ სქესობრივ კავშირს გულისხმობს.

დედიდან ნაყოფზე ვირუსის გადაცემის ალბათობა  პროფილაქტიკური მკურნალობის გარეშე 15- დან 30%-მდე მერყეობს. მკურნალობა კი ნაყოფის ან ახალშობილის ინფიცირების რისკს თითქმის ნულამდე ამცირებს.

”ვინც  პროფილაქტიკურ მკურნალობას გადიოდა, ყველას ჯანმრთელი შვილი გაუჩნდა”, – ამბობს ნინო ბადრიძე.

თუმცა, იმ ფაქტმა, რომ აივ ინფექციაზე უფასო ტესტის ჩასატარებლად პირადობის მოწმობის წარდგენაა საჭირო, სტიგმის გამო, ბევრი ადამიანი შეიძლება დააფრთხოს კიდეც . გამოდის, რომ დიაგნოზი კონფიდენციალურია, ანონიმური კი, – არა.

”მაშინ როცა ადამიანები ისედაც არ მოდიან ტესტის ჩასატარებლად, და შენ კიდევ ეუბნები, რომ ვინაობა უნდა გაამჟღავნონ, რა თქმა უნდა, ეს პროცესს კიდევ უფრო ართულებს,”- ამბობს საინფორმაციო სამედიცინო ფსიქოლოგიური ცენტრის ”თანადგომა” ექსპერტი კახაბერ კეპულაძე.

სწორედ ამიტომ, ფსიქოლოგიურ ცენტრ ”თანადგომაში” სარისკო ქცევის მქონე ადამიანებს ტესტებს უფასოდ და ანონიმურად უტარებენ.

კიდევ ერთი პრობლემა, რაც სტიგმასა და დაგვიანებულ დიაგნოსტიკასთან ერთად შიდსთან ბრძოლას აფერხებს, საზოგადოების ინფორმირებულობის დაბალი დონეა.

აშშ საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს დაფინანსებით, 2011 წელს თბილისში 1900-მდე  უფროსკლასელსა და სტუდენტთა შორის ჩატარდა კვლევა, რომლითაც გაირკვა, რომ ტერმინი  ”აივ ინფექცია” თითქმის მესამედს არ სმენია.

გამოკითხვის ავტორები რესპონდენტთა ცოდნას აივისა და მისი გადაცემის გზების შესახებ ხუთი სტანდარტული კითხვით ამოწმებდნენ:

  • ერთი ერთგული პარტნიორის ყოლა და კონდომის გამოყენება დაგიცავთ თუ არა ინფექციისგან?
  • ამცირებს თუ არა ინფიცირების რისკს კონდომის გამოყენება ყოველი სქესობრივი კავშირის დროს?
  • აივ ინფიცირებული შეიძლება თუ არა ჯანმრთელად გამოიყურებოდეს?
  •  არის თუ არა საშიში ინფიცირებულ ადამიანთან ერთად საკვების მიღება?
  • გადადის თუ არა აივ ინფექცია კოღოს ნაკბენით?

”სავალალო შედეგები მივიღეთ!” – ამბობს აივ პოლიტიკისა და ადვოკატირების ექსპერტი მზია ტაბატაძე.

მისი თქმით, სწორად ყველა კითხვას სტუდენტების მხოლოდ 10-მა პროცენტმა უპასუხა, სკოლის მოსწავლეებში კი ეს მაჩვენებელი კიდევ უფრო დაბალი (6%) იყო.

ეს ნიშნავს, რომ ახალგაზრდების დიდმა ნაწილმა ისევ არ იცის, როგორ გადადის აივ ინფექცია.  გამოკითხულ მოსწავლეთა ნახევარი  ამბობს, რომ ინფიცირებულ კოლეგასთან არ იმუშავებდა.

ასევე, ახალგაზრდების თითქმის  მეოთხედი მიიჩნევს, რომ ინფიცირებული პირები იზოლირებული უნდა იყვნენ საზოგადოებისგან.

სწორედ ამიტომ, ინფორმირებულობის გაზრდა საქართველოში შიდსთან ბრძოლის ერთ-ერთი პრიორიტეტია.

” დავიყვანოთ ნულამდე”- ამ სლოგანით ხვდება წელს მსოფლიო შიდსის საერთაშორისო დღეს, რომელიც 1 დეკემბერს აღინიშნება.

”დავიყვანოთ ნულამდე ინფიცირების ახალი შემთხვევები,  ინფიცირებულთა სტიგმა და შიდსთან ასოცირებული სიკვდილიანობა” – საქართველოსთვის ” სამივე ნული” თანაბრად მნიშვნელოვანია.

ქრონიკული ტკივილი

“ტკივილის მოთმენა” – ეს ფრაზა დასავლეთში ექიმებმა დიდი ხანია დაივიწყეს. საქართველოში კი ამ ტერმინს ჯერ კიდევ აქტიურად იყენებენ

“პოლიციელივითაა. სწრაფად მიქრის დანიშნულების ადგილისკენ, კეტავს ქუჩებს, აფერხებს მოძრაობას, მანქანის საყვირის ხმები ისმის… ვხდებით, რომ სადღაც განგაშია,”- ასე აღწერს ფიზიკურ ტკივილს ერთ-ერთი ამერიკელი ექიმი, რომელიც წლებია ქრონიკული ტკივილის მქონე პაციენტებს მკურნალობს.

მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ტკივილი თავისთავად დადებითი მოვლენაა, სიგნალი იმის შესახებ, რომ ორგანიზმში რაღაც უჩვეულო ხდება და იგი შველას ითხოვს. ეს ინფორმაცია ნერვულ იმპულსებს ზურგის ტვინის გავლით თავის ტვინამდე მიაქვთ, სადაც იგი ტკივილის შეგრძნებად იქცევა.
მაგრამ რა ხდება მაშინ, როცა ეს პროცესი პერმანენტულია, ტკივილი მუდმივად – თვეობით, წლობით, ზოგჯერ კი მთელი ცხოვრება გრძელდება და ქრონიკულ ხასიათს იძენს.
ორასი წელია, მეცნიერები ქრონიკული ტკივილის წარმოშობისა და დამარცხების გზებს სწავლობენ. მუდმივად იცვლება ტკივილისადმი მიდგომაც. დღეს ქრონიკული ტკივილი აღარაა მხოლოდ სიმპტომი. მეცნიერების ნაწილი უკვე თანხმდება, რომ ეს ცალკე დაავადებაა, რომელიც მსოფლიოში მილიონობით ადამიანს აწუხებს.
მეცნიერები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ქრონიკული ტკივილის გაქრობა შეუძლებელია, თუმცა შეიძლება მისი მართვა ისე, რომ პაციენტისთვის ეს ტკივილი შეუმჩნეველი გახდეს.
ქრონიკულ ტკივილს სხვადასხვა მიზეზი აქვს – ბოლო სტადიის სიმსივნე, ართრიტი, დიაბეტური ნეიროპათია, ძვლების ანთება – ოსტეომიელიტი, ძვალ-კუნთოვანი სისტემის დაავადება – ფიბრომიალგია, ოსტეოქონდროზი და შაკიკიც კი.
მედიცინაში უკვე არსებობს ცალკე მიმართულება, რომელიც “ტკივილის მართვის” სახელითაა ცნობილი (Pаin Management).  საქართველოში ეს ტერმინი ათი წელია, რაც გაჩნდა. ქართველი ექიმების დიდმა ნაწილმა მხოლოდ თეორიულად იცის, როგორ გააყუჩოს ქრონიკული ტკივილი, სხვებს კი ამის შესახებ არც კი სმენიათ.
ტკივილი სუბიექტურია ცნებაა. საქართველოსგან განსხვავებით, სადაც ძირითადად ექიმები განსაზღვრავენ პაციენტის ტკივილის სიძლიერეს, დასავლეთში უკვე დიდი ხანია, თავად პაციენტები მონაწილეობენ საკუთარი ტკივილის მდგომარეობის შეფასებაში.
მეცნიერები ამტკიცებენ, რომ ტკივილი არ არის აბსტრაქტული და მისი გაზომვა შეიძლება. ამისთვის არსებობს ტკივილის შეფასების ათბალიანი შკალა. პაციენტს ეკითხებიან, თუ როგორ ტკივილს გრძნობს. თუ იგი ტკივილს 0-დან 3 ქულამდე აფასებს, ესე იგი ტკივილი მსუბუქია. 4-დან 6-მდე ქულა _ საშუალო და 7-დან 10-მდე ქულა კი ძლიერ ტკივილს ნიშნავს.
ტკივილის ინტენსივობის დადგენის შემდეგ მას საფეხურებრივად აყუჩებენ. სუსტი ტკივილისას ნიშნავენ არასტეროიდულ, ანუ ანთების საწინააღმდეგო წამლებს _ მაგალითად, ნიმესილს, კეტანოვს, პარაცეტამოლს. თუ ტკივილი საშუალო სიძლიერისაა, მსუბუქი ოპიოიდები, მაგალითად, კოდეინი ინიშნება. შემდეგ ეტაპზე კი ძლიერი ოპიოიდები, მაგალითად, მორფინი.
უკვე 200 წელია, ოპიოიდები ანუ ნარკოტიკული საშუალებები ძლიერი ქრონიკული ტკივილის გაყუჩების თითქმის უალტერნატივო საშუალებაა.
თუმცა, მთელ მსოფლიოში დღემდე არ არის დაძლეული ნარკოტიკების სამედიცინო მიზნით გამოყენების მიმართ შიში, რასაც მეცნიერებაში სპეციალური სახელი – ოპიოფობია ჰქვია.
საქართველოში ამ ტკივილგამაყუჩებელი წამლის დანიშნულებისამებრ გამოყენების პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას, რის გამოც ათასობით ადამიანი გამუდმებული ტკივილის შეგრძნებით ცხოვრობს.
ბევრმა დღემდე არ იცის, რომ მორფინი წამალია და სწორად გამოყენების შემთხვევაში, სრულიად უსაფრთხოც.
2010 წელს თბილისში, ქუთაისსა და ბათუმში ჩატარებულ გამოკითხვაში, ქრონიკული ტკივილის მქონე პციენტების თითქმის ნახევარი ამბობს, რომ ტკივილი მუდმივად ან პერიოდულად აწუხებს. ამასთან, 40 პროცენტის თქმით, მათთვის ოპიოიდებით ტკივილის მართვა არასდროს შეუთავაზებიათ. ამავე გამოკითხვის მიხედვით, ექიმთა 8 პროცენტი საერთოდ არ ნიშნავს მორფინს.
სპეციალისტები ამბობენ, რომ ოპიოიდებით მკურნალობისას მთავარი სწორი დოზირებისა და რეჟიმის შერჩევაა.
მაგალითად, სწრაფი მოქმედების მორფინი ყოველ ოთხ საათში ერთხელ უნდა დაინიშნოს. გახანგრძლივებული მოქმედებისა კი ყოველ 12 საათში ერთხელ.
გია 41 წლისაა. 20 წლის წინ მას ხერხემალი დაუზიანდა და მას შემდეგ გამუდმებით ტკივა მარცხენა ხელის მტევანი.
“წლების მანძილზე მუდმივი ტკივილი ემოციებს გიხშობს, თითქოს ცოცხალიც აღარ ხარ. ერთადერთი, ძილი თუ განიჭებს ცოტაოდენ შვებას,”- ამბობს გია, რომელიც დღეში ერთ აბ  “ლირიკას”, ანუ პრეგაბალინს სვამს. ეს კრუნჩხვის საწინააღმდეგო და ნეიროპათიული ტკივილის სამკურნალო წამალი მას ცოტათი შველის.
“მახსოვს, დამინიშნეს მორფინი, დღეში ერთი ამპულა, მაგრამ ტკივილს არ შველოდა, მხოლოდ მაბრუებდა და მეძინებოდა”, _ იხსენებს გია.
ონკოპრევენციის ცენტრის პალიატიური მზრუნველობის განყოფილების გამგე, პროფესორი მიხეილ შავდია ამბობს, რომ გიას ისტორია “ტკივილის არასწორი მართვის კლასიკური მაგალითია”.  იმის გამო, რომ ექიმს შეეშინდა პაციენტი წამალდამოკიდებული არ გამხდარიყო, იმაზე ნაკლები დოზა დაუნიშნა, ვიდრე სჭირდება. “თითქმის სულ ასე ხდება”, -ამბობს იგი.
გარდა იმისა, რომ ტკივილი ძნელი ასატანია, მან შეიძლება პაციენტს ძლიერი ფსიქოლოგიური სტრესი მიაყენოს და სხვა ორგანოების დაზიანების მიზეზიც გახდეს.
“ამ დროს ჩვენს სხეულში იღუპებიან სიმსივნური უჯრედების “ბუნებრივი მკვლელი უჯრედები”, რომლებიც ორგანიზმში მეტასტაზების გავრცელებას ხელს უშლიან. ამიტომ, თუკი ტკივილი ხანგრძლივად უმართავია, ქვეითდება ორგანიზმის იმუნიტეტიც”, _ ამბობს შავდია.
დღეს საქართველოში საშუალო და ძლიერი ტკივილგამაყუჩებელი წამლების შეზღუდული სპექტრია, არ შემოდის სწრაფი მოქმედების ტაბლეტირებული მორფინი, რომელიც პაციენტმა ყოველ 4 საათში ერთხელ უნდა დალიოს. სწორი დოზის შერჩევის შემდეგ შესაძლებელია გადასვლა ხანგრძლივი მოქმედების ფორმებზე. ეს აბები უკვე 12 საათში ერთხელ ინიშნება.
ძლიერი ოპიოიდებიდან სახელმწიფო პროგრამით საქართველოში ამჟამად მხოლოდ მორფინი და ფენტანილის პლასტირები შემოდის. “პაციენტს არ აქვს არჩევანი. შეიძლება, ოპიოიდს ახასიათებდეს გვერდითი მოვლენები და პაციენტმა მისი სხვა ოპიოიდით ჩანაცვლება უნდა შეძლოს. ამის საშუალება კი ჩვენთან არაა”, _ ამბობს შავდია.
თუ საქართველოში ტაბლეტირებული მორფინის სახეობებიც კი შეზღუდულია, საზღვარგარეთ ექიმები უკვე იმაზე ზრუნავენ, რომ პაციენტს წამალი მაქსიმალურად კომფორტული ფორმით მიაწოდონ. მაგალითად, შეერთებულ შტატებში უკვე იყენებენ სპეციალურ კანქვეშა იმპლანტს. ესაა პატარა რეზერვუარი, რომელიც კანქვეშ მაგრდება. მასზე გარედან თითის დაჭერით ოპიოიდი რეზერვუარიდან ორგანიზმში გაიწოვება.
ასეთ სამედიცინო მოწყობილობას იყენებენ ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დაავადების, ოსტეოქონდროზის სამართავადაც. პაციენტს კანქვეშა იმპლანტი უდგას და როცა ტკივილს იგრძნობს დისტანციური მართვის პულტით ელექტრონების მიწოდებას არეგულირებს.
კიდევ ერთი მიზეზი, რომელიც ქართველ პაციენტებს ოპიოიდების მიმართ უარყოფითად განაწყობს, ისაა, რომ მათ ასაღებად პოლიციის შენობაში უნდა მივიდნენ.
თბილისში ექვსი აფთიაქია, რომელიც, უსაფრთხოების მიზნით, ოპიოიდებს პოლიციის შენობაში გასცემს.
“ეს პაციენტებს დისკომფორტს უქმნის”, – ამბობს ტკივილის პოლიტიკის საერთაშორისო პროგრამის მონაწილე ფატი ძოწენიძე.
იმისათვის, რომ კერძო აფთიაქში ოპიოიდები გაიყიდოს, აუცილებელია უსაფრთხოების განსაკუთრებული ზომები _ ხმოვანი სიგნალიზაცია, სეიფი, დაცვა. “კერძო აფთიაქებს ამის შესაძლებლობა არ აქვთ. ამიტომ აფთიაქის თანამშრომელი კვირაში ორჯერ პოლიციის შენობაში მიდის და წამლებს იქ გასცემს”, – ამბობს სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს ფარმაცევტული სამსახურის ნარკოტიკების ლეგალური ბრუნვის განყოფილების უფროსი ლალი დავითაია.
კიდევ ერთი დაბრკოლება ისიცაა, რომ ოპიოიდების გაცემისთვის კვირაში მხოლოდ ორი დღეა გამოყოფილი.
“წარმოიდგინეთ, თუ პაციენტის მდგომარეობა შეიცვალა, მაგალითად, წამლის გაცემის შემდეგ და ტკივილის გამო დოზის გაზრდა სჭირდება, მას მოუწევს რამდენიმე დღე მოთმენა, სანამ არ დადგება წამლის გაცემის მორიგი დღე”, -ამბობს ძოწენიძე.
“ტკივილის მოთმენა” – ამ ფრაზას დასავლეთში ექიმები უკვე დიდი ხანია აღარ იყენებენ. თანამედროვე მედიცინა დღეს, პირიქით, ცდილობს დაარწმუნოს ექიმები, რომ “ტკივილის მოთმენა” არაჰუმანურია და მისკენ მოწოდება პაციენტის უფლებებს არღვევს.
წამლის ხელმისაწვდომობისა და ექიმების განათლების გარდა, საქართველოს კანონმდებლობასაც აქვს ხარვეზები, რომელთა გამოსწორება აუცილებელია იმისთვის, რომ ქრონიკული ტკივილის მქონე პირთა მიმართ დამოკიდებულება უფრო ჰუმანური გახდეს.
მაგალითად, დღევანდელ კანონში ფსიქოტროპული მედიკამენტების შესახებ არსებობს ისეთი მოძველებული ტერმინები, როგორიცაა სომატო-ნარკომანი.
ეს სიტყვა ნიშნავს იმას, რომ ადამიანს წამალზე ფიზიკური დამოკიდებულება ოპიოიდის არასწორი გამოყენების შედეგად განუვითარდა. თუმცა, წამალზე მხოლოდ ფიზიკური დამოკიდებულება არ ნიშნავს ნარკომანიას. ნარკომანია, პირველ რიგში, ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებას გულისხმობს.
“როცა ადამიანს სტკივა, და თუ მას არასწორი რეჟიმით აქვს ოპიოიდი დანიშნული, ოპიოიდის ფარმაკოლოგიური მოქმედების დროის გასვლის შემდეგ პაციენტს ისევ ეწყება ტკივილი; ბუნებრივია, მას უჩნდება სურვილი, გაიყუჩოს ტკივილი; ასევე ეცემა წამლის შემცველობა სისხლში, რამაც შეიძლება განაპირობოს ფიზიკური მოთხოვნილების გაჩენა; მაგრამ თუ პაციენტს წამალი სწორი დოზითა და რეჟიმით აქვს დანიშნული, მოთხოვნილება პრაქტიკულად არ ვლინდება. შესაბამისად, არ შეიძლება ამ სიმპტომების გაიგივება “დამოკიდებულების სინდრომთან”, ანუ საქართველოში მყარად დამკვიდრებულ ტერმინ “ნარკომანიასთან”, – ამბობს ძოწენიძე.
ექიმების არასათანადო განათლება, ოპიოიდების შეზღუდული არჩევანი, მათი პოლიციის განყოფილებებში გაცემის პრაქტიკა და ხარვეზები კანონმდებლობაში – ეს ის ფაქტორებია, რომელთა გამოსწორების გარეშე საქართველოში ქრონიკული ტკივილის მქონე პირთა უფლებები მუდმივად დაირღვევა.
ტკივილის გარეშე

“ტკივილმა კედლებზე სიარული მასწავლა “

“გლანდების ოპერაცია. ყველაზე ხანმოკლე ოპერაცია, ყველაზე საშინელი შეგრძნებით, გაუსაძლისი ტკივილით”.

“ჩემი ყველაზე დიდი ტკივილი ის იყო, როდესაც ხერხემლის ოპერაცია გავიკეთე და ვერ მიყუჩებდნენ ძვლების ტკივილს” – ეს იმ ადამიანთა მოგონებებია, რომლებმაც სხვადასხვა დროს მძიმე ფიზიკური ტკივილი გადაიტანეს და ახლა ამის შესახებ ერთი თვის წინ შექმნილ ვებ-გვერდზე  ჰყვებიან.
პროექტი “ტკივილის გარეშე” ფონდ “ღია საზოგადოება -საქართველოს “დაფინანსებით ხორციელდება და საქართველოში მოქალაქეებისათვის ტკივილის გარეშე ცხოვრების ხელშეწყობასა და ტკივილის მართვის თანამედროვე სტანდარტების დანერგვას ისახავს მიზნად. “პაციენტს აქვს სრული უფლება მოითხოვოს უმტკივნეულო სამედიცინო მომსახურება” – ამბობს პროექტის განმახორციელებელი, ჟურნალისტი ირაკლი იმნაიშვილი.
ვებგვერდზე ყველა ადამიანს შეუძლია შევიდეს, დარეგისტრირდეს, დატოვოს კომენტარი, სხვებს თავისი გამოცდილება გაუზიაროს და მის მიერ განცდილი ტკივილის სიმძიმე სპეციალური შკალით შეაფასოს. შკალა მომღიმარი, მოწყენილი და მტირალი ადამიანის სახის გამომეტყველებას გამოხატავს.
ამ შკალის მიხედვით, პროექტის ავტორები შეადგენენ ტკვილის რეიტინგს და იმ პროცედურების სიას, რომელთა ჩატარება საქართველოში ყველაზე მტკივნეულია.

უნიკალური უჯრედები

ჟურნალ ”ლიბერალში” გამოქვეყნებული ეს სტატია ვრცლად მოგვითხრობს საქართველოში ღეროვანი უჯრედების კვლევისა და მათი თერაპიისთვის გამოყენების შესაძლებლობებზე. 

“ის ბავშვივითაა – იზრდება, ვითარდება და ირჩევს პროფესიას. არჩევანი დიდია – შეუძლია, გამოვიდეს მეხანძრე, კოსმონავტი, ექიმი, მასწავლებელი ან თუნდაც ხელოსანი. გადაწყვეტილების მიღებაზე ბევრი რამ ახდენს გავლენას. მათ შორის, ისიც, თუ როგორ გარემოში მოხვდება”, – ასე მარტივად ახსნა ამერიკელმა მეცნიერმა მარკ ჰედრიგმა ღეროვანი უჯრედების თავისებურება და იგი ბავშვის განვითარებას შეადარა.

ცალკე აღებულ ღეროვან უჯრედს ფუნქცია არ აქვს. იგი დანიშნულებას მხოლოდ მასპინძელ ორგანოში ჩანერგვისას იძენს. მაგალითად, ღვიძლში მოხვედრისას, ღვიძლის უჯრედად იქცევა, თავის ტვინში კი – თავის ტვინისად.

უჯრედული თერაპიის არსი ისაა, რომ თუ ღეროვანი უჯრედები დაავადების შედეგად დაზიანებულ ქსოვილში ჩაინერგება,  ეს უჯრედები  გამრავლდება და დაზიანებულ  ქსოვილს შეავსებს და  აღადგენს.

ღეროვანი უჯრედები სწორედ იმითაა უნიკალური,  რომ  შეუძლიათ გადაიქცნენ თითქმის ყველა ტიპის უჯრედად, რომლისგანაც ადამიანის სხეული შედგება.

უჯრედული თერაპია უკვე იქცა მსოფლიო მედიცინაში რევოლუციურ მიმართულებად. მეცნიერები იმედოვნებენ, რომ ღეროვანი უჯრედებით მომავალში პარკინსონის, ალცჰეიმერის, გულის იშემიური დაავადებების, ართრიტის, დიაბეტის და ზურგის ტვინის დაზიანებების განკურნებას შეძლებენ.

მსოფლიო სტატისტიკით, ყოველ წელს 45-დან 50 000-მდე პაციენტს სისხლის დაავადებების, მათ შორის, ლეიკემიის სამკურნალოდ, საკუთარ, ან სხვა ადამიანის სისხლის ღეროვან უჯრედებს უნერგავენ.

მიუხედავად ამისა, ჯერჯერობით უჯრედულ თერაპიასთან დაკავშირებით  უფრო მეტი კითხვა არსებობს, ვიდრე პასუხი და ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობა ჯერ კიდევ ექსპერიმენტის დონეზეა.

ეს, ერთი შეხედვით, სასწაულმოქმედი  უჯრედები “გარედან” არ ჩნდება. ჩვენი ორგანიზმის ყველა უჯრედი ღეროვანი უჯრედებისგან არის წარმოქმნილი.  ღეროვანი უჯრედებია ჩანასახში, ძვლის ტვინში, სისხლში, კანსა და ცხიმოვან ქსოვილში.

უჯრედული თერაპიის დროს გადამწყვეტი – მათი რაოდენობა და  სხეულში ამ უჯრედების “გეოგრაფიული მდებარეობაა”.

მეცნიერულად ყველაზე დასაბუთებული და მკურნალობისთვის უსაფრთხოდ მიჩნეული   სისხლის ღეროვანი უჯრედებია. სისხლის ღეროვანი უჯრედების ერთ-ერთი წყარო ძვლის ტვინია, რომლის ტრანსპლანტაცია ექიმებმა ჯერ კიდევ 50 წლის წინ დაიწყეს. ყოველდღიურად, ძვლის ტვინში  ღეროვანი უჯრედებიდან მილიონობით სისხლის უჯრედი “იბადება”.

თუმცა,  მეცნიერები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ  უჯრედული თერაპიისთვის დონორის ძვლის ტვინზე უფრო ეფექტური და  უსაფრთხო ალტერნატივა ჭიპლარის სისხლია.

დღეს მთელ მსოფლიოში ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვის  ბუმია – მშობლები  ახალდაბადებული ჩვილების  ჭიპლარის სისხლს ინახავენ, რათა  მომავალში შვილები სხვადასხვა დაავადებებისგან დააზღვიონ.

აშშ-ში ბოლო წლების განმავლობაში უკვე 20 000-ზე მეტ ადამიანს ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედები წარმატებით გადაუნერგეს.

ღეროვანი უჯრედების შენახვის ტრადიცია ნელ-ნელა, მაგრამ სტაბილურად ფეხს იკიდებს საქართველოშიც.

ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების “მოსაპოვებლად”  ბავშვის დაბადების მომენტიდან სულ ათი-თხუთმეტი  წუთია გადამწყვეტი.

როცა ბავშვს დედის ჭიპლარს დააშორებენ, პლაცენტაში დაახლოებით 20-დან 200 მილილიტრამდე სისხლი რჩება. ექიმები ჭიპლარის ვენიდან სწორედ ამ სისხლს აგროვებენ, ერითროციტებისგან ასუფთავებენ, ღეროვან უჯრედებს გამოყოფენ და მინუს 196 გრადუსზე სპეციალურ მოწყობილობაში ყინავენ.

მთელ მსოფლიოში უკვე არსებობს საზოგადოებრივი და კერძო ბანკები, სადაც ამ უჯრედებს ინახავენ.

საჯარო ბანკებს დედები ჭიპლარის სისხლს უსასყიდლოდ აძლევენ.  უჯრედი ბანკის საკუთრება ხდება. ამ ბანკების ლაბორატორიულ განყოფილებებში  უჯრედებს საკვლევად იყენებენ,  საჭიროების შემთხვევაში კი საავადმყოფოებს კონკრეტული პაციენტისთვის აწვდიან. საჯარო ბანკის უპირატესობა ისაა, რომ აქ შენახული უჯრედებით სარგებლობა ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია.

საზოგადოებრივისგან განსხვავებით,  კერძო ბანკებში უჯრედების შენახვა უფასო არ არის. გარკვეული თანხის სანაცვლოდ, დედა ჭიპლარის სისხლს შვილს ექსკლუზიურად უნახავს. ეს უჯრედები ბანკის საკუთრება აღარაა და მათი გამოყენების უფლება მხოლოდ ოჯახის წევრებს აქვთ.

ტრანსპლანტაციის შემთხვევაში, არც საჯარო ბანკიდანაა უჯრედების მიღება უფასო.  მაგალითად ამერიკაში, ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების   ტესტირება, გამოგზავნა და სხვა ხარჯები,  საბოლოოდ, 15 000 – 30 000 დოლარამდე ჯდება. თუმცა ამ თანხას დაზღვევა ანაზღაურებს და პაციენტს  არაფრის გადახდა არ უწევს.

საქართველოში ღეროვანი უჯრედების საზოგადოებრივი ბანკი არ არსებობს.  ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვა მხოლოდ ორ კერძო ბანკში –  “ჯეოქორდში” და ბიობანკ “მედულაში” გარკვეული საფასურის გადახდის შემდეგ შეიძლება.

მედულაში  უჯრედების შენახვა 2004 წლიდან დაიწყეს. აქ დღემდე 160-მდე ნიმუშს ინახავენ. უჯრედების გამოყოფისა და შენახვის საფასური პირველ წელს 450 ლარი, ყოველწლიურად კი 100 ლარია.

არასამთავრობო ორგანიზაციის “სისხლისა და ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის ქართული ჯგუფის” დირექტორი  მაგდანა ბეთანელი ამბობს, რომ ბიობანკი “მედულა”  კომერციული საქმიანობით ჯერჯერობით არაა დაინტერესებული და ბანკის  შესახებ მხოლოდ ნაცნობებმა თუ იციან.

“ჯეოქორდი” 2006 წელს დაარსდა და აქ 1000-ზე მეტი პაციენტის ღეროვანი უჯრედები ინახება. უჯრედების შენახვისთვის პაციენტმა პირველ წელს 780 ევრო უნდა გადაიხადოს, შემდეგ კი ყოველწლიურად  – 100 ევრო.

კერძო ბანკში ჭიპლარის სისხლის შენახვას დასავლეთში მომხრეებთან ერთად უამრავი ოპონენტიც ჰყავს. საქართველოში კი მშობლებს ღეროვანი უჯრედების შესახებ ხშირად მხოლოდ მითები თუ გაუგიათ.

“მითხრეს, რომ მთელი ცხოვრება შემიძლია შევინახო ეს უჯრედები და თუ არ დასჭირდა ბავშვს, ბოლოს ნაოჭებს გაისწორებსო”, – ამბობს ათი თვის თეკლას დედა, რუსუდან ბარათაშვილი. თეკლას ჭიპლარის სისხლის უჯრედები სისხლის ბიობანკ “მედულაში” ინახება.

“ლიბერალის” კითხვას – “რა ასაკამდე გამოადგება უჯრედები თქვენს შვილს?” –  “სიცოცხლის ბოლომდე”, – პასუხობს თინათინ ჩხაიძე, რომელმაც შვილს ღეროვანი უჯრედები ხუთი წლის წინ  “ჯეოქორდში” შეუნახა.

“პრაქტიკულად, ყველაფრის განკურნება შეიძლებაო, ასე გავიგე”, – ამბობს კიდევ ერთი მშობელი.

ის, რომ ჭიპლარის სისხლი ყველა დაავადებას განკურნავს ან სიცოცხლის ბოლომდე ყველა ასაკის ადამიანს გამოადგება,  მითია.

შეიძლება მეცნიერებმა სულ რამდენიმე წელიწადში საპირისპიროც დაამტკიცონ, თუმცა თანამედროვე მედიცინაში ამის არგუმენტები ჯერჯერობით არ არსებობს.

თუკი ოჯახის რომელიმე წევრს აქვს დაავადება, რომელიც ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციას საჭიროებს, იმავე ოჯახში ახალშობილი ბავშვის ჭიპლარის სისხლის უჯრედების სამკურნალოდ გამოყენება საუკეთესო ვარიანტია, რადგან დედმამიშვილები ერთმანეთისთვის საუკეთესო დონორები არიან.

ჯანმრთელი შვილების მშობლებს კი არც ამერიკის პედიატრთა აკადემია და არც ლეიკემიისა და ლიმფომის საზოგადოება  ღეროვანი უჯრედების კერძო ბანკში შენახვას არ ურჩევს, რადგან ამ უჯრედების სამკურნალოდ გამოყენების ალბათობა ძალიან მცირეა.

ამ აზრს იზიარებს შვედეთში ლუნდის უნივერსიტეტის ღეროვანი უჯრედების ცენტრის დირექტორი და შვედეთის ღეროვანი უჯრედების და რეგენერაციული მედიცინის სტრატეგიული კვლევის პროგრამის კოორდინატორი  პროფესორი ზაალ კოკაიაც.

“ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების კერძო მოხმარებისთვის შენახვას ერთადერთი სამედიცინო და ეკონომიური გამართლება აქვს მაშინ, როცა ბავშვის და-ძმას აქვს რაიმე სისხლის ან მეტაბოლური დაავადება, ან ოჯახის წევრებს აქვთ სიმსივნური დაავადების მიმართ მომატებული რისკის დონე”, – ამბობს იგი.

ზოგიერთი მეცნიერის აზრით კი, საკუთარი ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გამოყენება არაა რეკომენდებული არც გენეტიკური დაავადებების და  არც მწვავე ლეიკემიის სამკურნალოდ.

“ამაზე ვესაუბრე შვედ ჰემატოლოგებს და ყველამ ერთხმად მითხრა, რომ გენეტიკური და ავთვისებიანი ლეიკემიების დროს ისინი არ გარისკავენ პაციენტის საკუთარი ღეროვანი უჯრედების გამოყენებას, რადგანაც ეს უჯრედებიც შეიცავენ იმავე გენეტიკურ “წუნს” და მათზე დაიმედება არ შეიძლება”, – ამბობს კოკაია.

ნიუ იორკის სისხლის ცენტრის The New York Blood Center-ს National Cord Blood Program (NCBP) ვებ-გვერდზე გამოქვეყნებულია ენთონი დოუნის 2002 წლის ცნობილი შემთხვევა, როცა ბავშვის ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები სწორედ ასეთი გენეტიკური “წუნის” გამო ვერ გამოიყენეს მისივე დაავადების სამკურნალოდ.

დედამ ახალშობილ ენთონის ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედების სისხლი კერძო, კომერციულ ბანკში შეუნახა.  ოთხი თვის იყო ენთონი, როცა იშვიათი გენეტიკური დაავადების, ოსტეოპეტროზისის დიაგნოზი დაუსვეს. ექიმების თქმით, გადარჩენის ერთადერთი გზა ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა იყო.

“ფეხმძიმობის დროს უამრავი ლიტერატურა წავიკითხე და ამიტომაც გადავწყვიტე ჭიპლარის სისხლის უჯრედები კერძოდ შემენახა”, – წერს ენთონის დედა  თრეისი. “ჩვენ არცკი ვიცოდით, რომ ოჯახის რომელიმე წევრს რაიმე გენეტიკური დაავადება ჰქონდა. კრიტიკულ მომენტში კი აღმოჩნდა, რომ ჩემს შვილს საკუთარი ღეროვანი უჯრედები ტრანსპლანტაციისთვის არ გამოადგებოდა”.

საბედნიეროდ, დიაგნოზის დასმიდან ერთ თვეში ენთონის  დონორი საზოგადოებრივი ბანკიდან  მოუძებნეს  და ოპერაციამაც წარმატებით ჩაიარა.

“ჩვენს სიხარულს საზღვარი არ აქვს, ფაქტობრივად, ხელახლა დავიბადეთ. ენთონი ახლა კარგადაა, იზრდება, პიანინოზე დაკვრას და ცხენზე ჯირითს სწავლობს”, – წერს ოთხი წლის შემდეგ ენთონის დედა.

ჭიპლარის სისხლის ბანკის “ჯეოქორდის” სამედიცინო დირექტორი, ლუბეკის სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორი გოჩა შათირიშვილი ამბობს, რომ კერძო ბანკი  კლიენტს სისხლს უნახავს არა მხოლოდ თავისთვის, არამედ ასევე დედმამიშვილისათვის გამოსაყენებლად. დედმამიშვილის სისხლი, შესაძლოა, გამოდგეს  გენეტიკური დაავადების სამკურნალოდაც, თუ ეს დედმამიშვილი კლინიკურად ჯანმრთელია.

მეცნიერების დიდი ნაწილი იმასაც ამტკიცებს, რომ ბავშვთა ლეიკემიის დროს მისი ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები უკვე ატარებენ გენეტიკურ ცვლილებას, რაც ლეიკემიას იწვევს.

“ეს მთლად ასე არაა”, – ამბობს შათირიშვილი და 2007 წელს ჟურნალ Pediatrics-ში გამოქვეყნებულ სტატიას იხსენებს. მისი თქმით, ლეიკემიით დაავადებულ პაციენტებს საკუთარი  ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედებით უმკურნალეს. მათი გამოყენება გადაწყდა მას შემდეგ, რაც ვერ მოიძებნა მონათესავე ძვლის ტვინის დონორი და ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ექიმებმა არამონათესავე დონორს საკუთარი ჭიპლარის სისხლის გამოყენება არჩიეს. პაციენტი განიკურნა.

ამერიკელი მეცნიერების ნაწილი ამტკიცებს, რომ მწვავე ლეიკემიის 85 პროცენტი ქიმიოთერაპიით ისედაც იკურნება და ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაცია საჭირო არაა. ამდენად, საკუთარი ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გამოყენების ალბათობა 800 000 შემთხვევიდან მხოლოდ ერთია.

სწორედ ამიტომ, ამერიკის პედიატრთა ასოციაცია ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის საჭიროების გარდა, ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების კერძო ბანკში შენახვას “უგუნურ” გადაწყვეტილებას უწოდებს.

მეცნიერებასა და ახალ ტექნოლოგიებში ეთიკის ევროპულ ჯგუფსაც  The European Group on Ethics and New Technologies (EGE) იგივე პოზიცია აქვს.

ორგანიზაცია მიიჩნევს, რომ კერძო ბანკების დიდი ნაწილისთვის უჯრედების შენახვა ბიზნესად იქცა – “ისინი ყიდიან სერვისს, რომელიც რამდენიმე წელიწადში შეიძლება უსარგებლო აღმოჩნდეს”.

საფრანგეთსა და იტალიაში კი სისხლის დაავადებების განვითარების დაბალი რისკის მქონე პაციენტებისთვის ჭიპლარის სისხლის უჯრედების შენახვა, საერთოდაც, უკანონოა.

არის კიდევ ერთი დეტალი – ჭიპლარის სისხლში ღეროვანი უჯრედების შედარებით ნაკლები რაოდენობაა, ვიდრე, მაგალითად, ემბრიონში. ამიტომ ზრდასრულ ადამიანს ერთი ჭიპლარის სისხლიდან მიღებული უჯრედები ონკოლოგიური დაავადების სამკურნალოდ შეიძლება არც ეყოს.  ამდენად, ზოგიერთი მშობლის წარმოდგენა, რომ ღეროვანი უჯრედები ნებისმიერი ასაკისა და წონის ადამიანს ნებისმიერი დაავადებისგან განკურნავს, არასწორია.

მეცნიერები  ამ პრობლემის გადაჭრას ღეროვანი უჯრედების  ხელოვნურად გამრავლებით ცდილობენ.

“გამრავლების შემდეგ ამ უჯრედების ეფექტურობა ქვეითდება. სწორედ ამაზე მუშაობენ ჩემი კოლეგები ლუნდში. ისინი იკვლევენ გზებს, თუ როგორ შეუნარჩუნონ გამრავლების შემდეგ ღეროვან უჯრედებს მათი უნიკალური თვისებები, რომ გადანერგვის შემდეგ მათ ჰქონდეთ ისეთივე ეფექტი, როგორც პირველად უჯრედებს”, – ამბობს ზაალ კოკაია.

საქართველოში უჯრედების გამრავლების შესახებ მტკიცებულებაზე დაფუძნებული  მონაცემები არ არსებობს.

დღეს “ჯეოქორდში” ამბობენ, რომ ამჟამად ბანკის ლაბორატორიაში უჯრედების გამრავლება არ ხდება. გოჩა შათირიშვილის თქმით, 2009 წელს ჭიპლარის ღეროვანი უჯრედები ბანკის კვლევით ლაბორატორიაში ე.წ. CO2 ინკუბატორში 88-ჯერ გაამრავლეს.

ამ კვლევის შედეგები საერთაშორისო სამედიცინო ლიტერატურაში ჯერჯერობით არ გამოქვეყნებულა, თუმცა, შათირიშვილი ამბობს, რომ კვლევას ახალი წლიდან განაახლებენ, და ნაშრომის გამოქვეყნებამდე ახალ შედეგებსაც დაელოდებიან.

შვედეთში  ჭიპლარის კერძო ბანკები საერთოდ არ არსებობს და ჭიპლარის ღეროვან უჯრედებს ინდივიდუალური მოხმარებისთვის არ ინახავენ. არის ერთი – შვედეთის მთავრობის მიერ დაფინასებული ბანკი გეტებორგში,  მთელი შვედეთიდან ჭიპლარის სისხლი შესანახად სწორედ აქ გროვდება. ეს ბანკი საჭიროების მიხედვით საავადმყოფოებს პაციენტების სამკურნალოდ ამარაგებს.

“აქ უჯრედებს მხოლოდ 20 წელი ინახავენ, რადგანაც არაა ცნობილი უფრო ხანგრძლივი შენახვა რა გავლენას იქონიებს გაყინული უჯრედების თვისებებზე და იქნება თუ არა უსაფრთხო და ეფექტური პაციენტებზე გამოსაყენებლად”, – ამბობს ზაალ კოკაია.

ქეთი გენძეხაძე კალიფორნიის შტატის კიბოს ცენტრში  City of Hope, ჰისტოშეთავსებულობის (HLA) ლაბორატორიაში ასოცირებულ დირექტორად მუშაობს. ამ ინსტიტუტში, სხვა კიბოს ცენტრებთან ერთად,  ჭიპლარის უჯრედების გამრავლებაზე მუშაობა დაიწყეს. თუმცა კვლევა ჯერ ექსპერიმენტულია.

მისი თქმით, ამერიკაში ორივე ტიპის ბანკი არსებობს და პაციენტს არჩევანის გაკეთების საშუალება აქვს.

“კერძო ბანკების პოპულარიზაცია აქაც ჩვეულებრივია – რეკლამები გადის რადიოში, ტელევიზიაში, ტარდება შეხვედრები, ღია კარის დღეც გამიგია”, – ამბობს იგი.

ზოგიერთი მშობელი კი, რომელმაც საქართველოში საკუთარ შვილს ღეროვანი უჯრედები კერძო ბანკში უკვე შეუნახა, ამას, როგორც დაზღვევის ფორმას, ისე უყურებს.

“შეიძლება,  არასოდეს გამოვიყენო და მხოლოდ ბედნიერი ვიქნები, თუ ჩემს შვილს ეს უჯრედები არ დასჭირდება”, – ამბობს თეა საჯაია.

დღესდღეობით საქართველოში კერძო ბანკში შენახული უჯრედები არავის გამოუყენებია. “მედულას” წარმომადგენელი მაგდანა ბეთანელი ამბობს, რომ მათთან აქამდე არავის დაურეკავს.

“ჯეოქორდში” კი ამბობენ, რომ იყო ერთი შემთხვევა 2007 წელს. ბანკში შეინახეს ძმის ჭიპლარის სისხლი, რომელიც უნდა გამოეყენებინათ თალასემიით დაავადებული დისთვის. ტრანსპლანტაცია უნდა ჩატარებულიყო იტალიაში.  იმუნოთავსებადობის კვლევა  გერმანიაში, ფრაიბურგში გაკეთდა. თუმცა, და-ძმას შორის სრული იმუნოთავსებადობა არ აღმოჩნდა და უჯრედები ვეღარ გადანერგეს.

აზრი აქვს თუ არა კერძო ბანკში ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების შენახვას, ქეთი გენძეხაძის თქმით, ამ კითხვაზე ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ არსებობს.

“რატომ ვყიდულობთ ამერიკაში სიცოცხლის დაზღვევას 30-40 წლის ასაკში? იმიტომ, რომ სიკვდილს ვაპირებთ? ალბათობა ნაკლებია, მაგრამ მერწმუნეთ, ნულზე მეტი”, – ამბობს გენძეხაძე.

ზაალ კოკაიას თქმით, მთავარი ისაა, რომ მშობლებმა გაცნობიერებული არჩევანი გააკეთონ.

“უნდა იცოდნენ, რა არის დადებითი და რა უარყოფითი ჭიპლარის სისხლის პირადი მოხმარებისთვის შენახვაში”, – დასძენს იგი, – “თუკი ვინმეს კომფორტს უქმნის იმის განცდა, რომ ინახავს ჭიპლარის უჯრედებს და ამის გაკეთების ეკონომიკური საშუალება აქვს, ეს მათი უფლებაა”.

ფაქტია, რომ ღეროვანი უჯრედები მომავლის მედიცინაა და ამ დარგში ყველა განვითარებული ქვეყნის მთავრობა სოლიდურ თანხებს დებს. მაგალითად, შვედეთის მთავრობამ  5 წლით დააფინანსა 10 კვლევითი ჯგუფისგან შემდგარი პროექტი, რომელსაც კოკაია ხელმძღავნელობს. პროექტის მიზანია დიაბეტის, ტვინის ინსულტის და ჰემატოლოგიური დაავადებების ღეროვანი უჯრედებით მკურნალობის ექსპერიმენტული მეთოდების განვითარება, რომ მომავალში ამ მეთოდებით პაციენტებსაც უმკურნალონ.

სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ ქვეყანაში ღეროვანი უჯრედების საჯარო ბანკების არსებობა აუცილებელია, რადგან მათ გარეშე ონკოჰემატოლოგიის დარგი და ღეროვანი უჯრედების კვლევა ვერ განვითარდება.

თუმცა, ღეროვანი უჯრედების საზოგადოებრივი ბანკის შექმნა თვითმიზანი არ უნდა იყოს. ასეთი ბანკები მხოლოდ მაშინ იქნება ეფექტური, თუ ქვეყანას განვითარებული სამედიცინო ინფრასტრუქტურა აქვს და ჰემატოლოგიასა და სხვა დარგებში თანამედროვე დონის სპეციალისტების მომზადებას ახერხებს.



ჭიპლარის სისხლის საჯარო ბანკი

ამერიკაში ჭიპლარის სისხლის 17 საჯარო ბანკია. მათ შორის ყველაზე დიდ The New York Blood Center-ს National Cord Blood Program (NCBP) -ში ყოველ წელს 7 000-ზე მეტი ახალი ნიმუში შედის, ბანკის ვებგვერდზე წერია, რომ 2010 წლის აპრილში 50 000-ზე მეტმა ადამიანმა აქ ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედები შეინახა. მოგვიანებით  3, 500 ადამიანმა კი ეს უჯრედები ტრანსპლანტაციისთვის გამოიყენა.



რა არის ღეროვანი უჯრედი?

არსებობს ემბრიონული, ზრდასრული ადამიანის, ანუ სპეციფიკური, ფეტალური, ჭიპლარის სისხლისა და ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედები.

ემბრიონულ ღეროვან უჯრედებს ლაბორატორიაში შექმნილი და ხელოვნური განაყოფიერების შემდეგ მორჩენილი ემბრიონიდან იღებენ.  თავიდან ხელოვნური განაყოფიერებისთვის  სინჯარაში სპერმას და კვერცხუჯრედს ერთად ათავსებენ. მას შემდეგ, რაც სპერმა კვერცხუჯრედს გაანაყოფიერებს, კვერცხუჯრედი იწყებს გაყოფას. ერთი უჯრედი ორად იყოფა, ორი ოთხად, ოთხი კიდევ ორად. რვაუჯრედიანი ემბრიონი ნახევრად ცარიელ, ჰაერით ამოვსებულ ბურთს წააგავს. იგი ჯერ კიდევ არაა მომწიფებული იმისთვის, რომ ქალის სხეულში მოათავსონ. ამ დროს ემბრიონში  იქმნება დაახლოებით 150 უჯრედისგან შემდგარი შიდა მასა. სწორედ ესაა ღეროვანი უჯრედები. მათ ემბრიონიდან გამოაცალკევებენ და ლაბორატორიის პირობებში ამრავლებენ.

ამ გზით ღეროვანი უჯრედები პირველად თაგვებიდან 1981 წელს, ხოლო ადამიანის ემბრიონიდან კი, მხოლოდ 1998 წელს  მიიღეს. მას შემდეგ მსოფლიო სამეცნიერო წრეები ღეროვანი უჯრედების სასწაულმოქმედებაზე ალაპარაკდნენ. ეს უჯრედები ხომ სწორედ იმითაა უნიკალური,  რომ ყველა ტიპის უჯრედად გარდაქმნა და თეორიულად ყველა ორგანოს “აღდგენა” შეუძლიათ.

ღეროვან უჯრედებს შეიცავს  ჩვენი ორგანიზმის სხვადასხვა ქსოვილიც, მაგალითად, კანი ან კუნთი. თუმცა მათი შესაძლებლობები, ემბრიონულისგან განსხვავებით, შედარებით შეზღუდულია და  უმეტესწილად  იმ ქსოვილის აღსადგენად იყენებენ, საიდანაც თვითონ ღეროვანი უჯრედია მიღებული.

თუმცა მეცნიერები ექსპერიმენტულად უკვე სპეციფიკური უჯრედების  ფუნქციის გაუმჯობესებას და ემბრიონული უჯრედისთვის დამახასიათებელი “ყოვლისშემძლე” თვისებების “შეძენას” ცდილობენ.

ამ მეთოდს  კიოტოს უნივერსიტეტში შინია იამანაკამ  2006 წელს მიაგნო, როცა კანის უჯრედის “რეპროგრამირება” სცადა, ანუ მასში ემბრიონული უჯრედისთვის დამახასიათებელი დამატებითი ოთხი გენი შეიყვანა. აღმოჩენამ სენსაცია მოახდინა. ემბრიონულის ნაცვლად, ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების გამოყენების პერსპექტივა ხომ მეცნიერებს მრავალ ეთიკურ დაბრკოლებას მოუხსნიდა.

ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების უსაფრთხოება ჯერჯერობით დადგენილი არაა. მეცნიერების შესწავლის საგანია ისიც, თუ რა გავლენას ახდენს დამატებით გენების შეყვანა უჯრედის შემდგომ განვითარებაზე.

თუმცა, დღეს უკვე გენების შეყვანის გარეშეც შეიძლება ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედების მიღება.

მოზრდილთა ღეროვან უჯრედებში, გარდა სპეციფიკური ქსოვილებისა, ხშირად აერთიანებენ ე.წ ფეტალურ და სისხლის ღეროვან უჯრედებსაც. ფეტალურ ღეროვან უჯრედებს აბორტის შედეგად დაღუპული ჩანასახიდან იღებენ. ღეროვან უჯრედებს შეიცავს ძვლის ტვინი და ჭიპლარის სისხლიც.

მეცნიერები ყველაზე ეფექტურად ემბრიონულ უჯრედებს მიიჩნევენ, რადგან მათ თვითგანახლების ყველაზე დიდი უნარი აქვთ. თუმცა, კვლევებისთვის ემბრიონის გამოყენება მეცნიერებს ეთიკური დილემის წინაშე აყენებს.

შეერთებულ შტატებში ემბრიონული ღეროვანი უჯრედების კვლევის დაშვება-არდაშვების საკითხი პარტიული დაპირისპირების მიზეზია. “რესპუბლიკელები” ე.წ. სიცოცხლის მომხრეები (pro life) არიან. ემბრიონს ცოცხალ ორგანიზმად განიხილავენ და მის კვლევაში გამოყენებას ეწინააღმდეგებიან, ხოლო დემოკრატებისათვის (pro choice) არჩევანის თავისუფლება ყველაზე მნიშვნელოვანი უფლებაა.  რვაუჯრედიან და განაყოფიერებისთვის მოუმწიფებელ ემბრიონს კი ცოცხალ არსებად არ მიიჩნევენ. სწორედ ამიტომ 2001 წელს ჯორჯ ბუშმა  ემბრიონული ღეროვანი კვლევებისთვის ფედერალური  ბიუჯეტიდან დაფინანსება შეწყვიტა,  ბარაკ ობამამ კი პრეზიდენტად გახდომისთანავე აღადგინა.

სტატიაზე მუშაობდა ანიტა თვაური.

A Plea for Justice in Georgia

Does Georgia’s reliance on plea bargains help resolve criminal cases more quickly and cheaply or just legalize injustice?


13 October 2011

TBILISI | A drunken street brawl two years ago involving three young men resulted in far more than a black eye for the youth who was convicted of instigating the fight and disturbing the peace in Georgia’s capital city. Even though he had no prior record, he was sentenced to a year in prison, four years of probation, and a 2,000 lari ($1,200) fine – the terms of an agreement reached after he agreed to plead guilty.

Human rights activists say the sentence, like many plea agreements in the Georgian court system, was no bargain for the youth.

“Such crimes never result in such stiff punishments,” said Mariam Gabedava, a senior analyst at Transparency International-Georgia. “The defendant should have been released on probation, and the fine should not have been imposed.”

Gabedava said Georgia has no rules to determine fines and that people convicted of far more serious crimes – even murder – have been released on probation or sentenced below the minimum threshold. Prosecutors have unlimited rights when it comes to bargaining about sentences, she said.

Transparency International-Georgia is not the only organization raising flags about how the plea bargain provision is being applied. The Council of Europe’s human rights commissioner, Thomas Hammarberg visited Georgia in April. He sharply criticized the system in report two months later, writing that “a combination of factors such as very high conviction rates, a stringent sentencing policy, and the low public trust in the justice system can influence defendants to plead guilty even if innocent, leading to a distortion of justice.”




Established after Georgia’s 2004 Rose Revolution to reform a judicial system widely seen as one of the most corrupt institutions in the country under former President Eduard Shevardnadze, the plea bargain provision was meant to settle felony cases faster, trim prison costs, encourage defendants to cooperate with investigations, reveal wider nets of criminals, and reduce the number of prisoners in already-overcrowded cells.

In 2006, after Georgian President Mikheil Saakashvili declared a zero tolerance policy for petty crimes and lawmakers imposed tougher penalties for felonies such as drug dealing, violent crimes, and burglary, the plea bargain provision’s importance increased. And while statistics showed that these stiffer punishments did contribute to a drop in the overall crime rate, the prison population ballooned as a result of the longer, harsher sentences: the number of inmates in Georgian prisons in 2006 was almost double that of the previous year.


Still, in a country where 534 of every 100,000 citizens are in prison – ranking it seventh in the world for incarceration rates, according to TI-Georgia – plea bargaining seemed a cheap and easy way to handle felony cases and led to an increasing dependence on the agreements. In 2008, approximately 57 percent of judicial cases were resolved by plea bargains; by 2010, that number had reached 80 percent.

For some defendants, who can face lighter penalties and avoid trial, the plea bargain system has been a boon, while limiting the number of cases that would result in significant time and court costs. However, many attorneys worry that justice is not being served.

“Plea bargaining has become a way to buy freedom,” attorney and human rights defender Lia Mukhashavria said. “People realized that freedom costs money, so they pay” as much as is required to keep themselves out of jail.




TI-Georgia’s Gabedava said the public’s lack of confidence in the judicial system is one of the reasons behind the use of plea bargaining on a broad scale.

“Sometimes defendants opt for plea agreements even if they are innocent because they are almost sure they won’t be acquitted at trial,” attorney Gela Nikolaishvili said.

The chances of being acquitted in the Georgian judicial system are next to none: in 2010, the rate of acquittal in Georgian courts was just 0.04 percent, and 0.1 percent the year before. Some legal experts argue that the steep decline in acquittals stems partly from defendants who might have had a chance to win at trial accepting plea bargains instead.

“I had a case in which my client changed his mind about proving his innocence,” Nikolaishvili said. “He thought it was futile. Instead of risking going to prison for a long time, he decided to pay the money. And a lot of people do the same thing – they sell their houses and give up their fortunes to keep their freedom.”

Attorney Tsira Javakhishvili from the human rights organization 24th Article recalls a similar case.

“I had a client who refused to go to trial,” Javakhishvili said. “He was accused of transporting goods illegally through customs, and even though there was no proof, he was afraid of conviction. He eventually pleaded guilty.”

Another reason plea bargains have become so popular in Georgia is that all parties – including judges – seem willing, even eager, to sign such agreements.

“Judges almost always approve plea bargains,” Nikolaishvili said. “They’re not really interested in what’s behind the case, because the central figure is now the prosecutor. Judges have lost discretion and simply abide by the decision of the prosecutor.”

Nikolaishvili is not alone in his critique. Other experts also argue that one of the key flaws in the plea bargaining system in Georgia is judges’ limited authority. Prosecutors often dictate the sentence that will be imposed, while judges have no power to reduce punishments below the levels that have been established through legislation.

“To ask for a sentence below the minimum level should be a judge’s privilege, not a prosecutor’s,” Gabedava said.

According to the Georgian Criminal Code, a judge cannot change a plea agreement but can only offer recommendations or refuse to allow an agreement to go forward. Statistics show few judges stop agreements. In the first quarter of 2010, courts approved plea bargains for 2,856 cases – only four cases were transferred back to the prosecution.



Most of the judges approached for this article refused to comment, citing fear of dismissal. However, those who would comment denied feeling pressured by prosecutors.

“Yes, the prosecutor is powerful, and that’s normal!” Lela Shkubuliani, a judge in the Tbilisi City Court, said. “It’s an agreement between two parties, a prosecutor and a defendant. Both sides try to find a beneficial outcome, so a judge has nothing to do with it except ensuring that a defendant makes [his or her] decision independently, without any coercion.”

Some attorneys also defend the system. “I haven’t had any cases of plea bargaining when my clients were dissatisfied with the result,” attorney Mamuka Chabashvili said.

Other legal experts say merely asking a defendant about the agreement does not guarantee that there hasn’t been coercion. Mukhashavria, the attorney and human rights activist calls “laughable” the notion that it would. “Who would say they had been coerced or admit that they don’t like the terms of the agreement? Defendants mostly agree with the terms proposed by the prosecutor, and their attorneys have become like tradesmen bargaining over the amount of the fine.”

Georgian law gives prosecutors discretion to decide whether to make plea agreements and what type of cooperation to request in return. However, prosecutors have no requirement to disclose what kind of cooperation they got through the agreement. Many human rights defenders argue that lack of transparency may enable the authorities to use the judicial system as a tool of political pressure.

Mukhashavria points to a recent notorious case in which three Georgian photographers pleaded guilty to charges of spying for Russia. The detained photographers were set free after the court deferred the sentences and released the men for cooperating with the investigation.

“The government can always say there was some kind of ‘cooperation,’ but we don’t know what the story behind it is,” Mukhashavria said. “Some people can be fined thousands of lari for stealing a pencil, while others accused of severe crimes – even spying – might be released without paying a penny.”

International observers have also taken note of the lack of transparency. “To limit subjectivity and better control prosecutors, the legislation must offer a more specific definition of cooperation,” Hammarberg recommended in his report.

Where the fines from plea agreements end up is also in question. The Georgian state coffers took in 112.8 million lari (about $67.7 million) in 2010 as a result of fines imposed by courts, as well as through plea bargains. However, no data specifies what portion of that figure comes from plea agreements.

“According to the state treasury, there is no specific line item accounting for this revenue and, consequently, it’s impossible to separate penalties paid due to plea agreements from those of other sources,” a TI-Georgia report on the subject says.

Still, despite the flaws, many legal experts contend that the plea bargain system should not be abolished. They argue that the considerable savings that accrue outweigh the negatives.

Nikolaishvili is one of them, though he objects to how the provision has been abused. Plea bargaining “should not become a way to legalize unfairness,” he said. “It just undermines the idea of justice.”

Post Navigation

%d bloggers like this: